IBERIANA-2 – იბერია გუშინ, დღეს, ხვალ

• ბადრი დანელია- წერილები ვაჟაზე

• Georgia – საქართველო

ბადრი დანელია

ბადრი დანელია

***

უიღბლო იღბლიანი

ვუძღვნი ბატონ ზურაბ ქუთათელაძეს

2003 წლის 4-10 აპრილის გაზეთ “ახალი ეპოქა”-ში გამოქვეყნდა გიორგი გაჩეჩილაძის ინტერვიუ “ამირანიდან – დღევანდელ საქართველომდე”. მასში ძალიან კარგადაა ახსნილი ყურშასა და მჭედლების სიმბოლური სახეები: ყურშა – ქვეყნის ერთგული და თავისუფლებისმოყვარე ქართველი ერია, მჭედლები კი – მონობაში გადიდკაცებული ცრუ ელიტა, რომელიც საკუთარი ინტერესების სანაცვლოდ ამჯობინებს ამირანის მონობაში ყოფნას. იგი ამავე წერილში გამოთქვამს სინანულს ქართულ ლიტერატურაში “ამირანის” მითის სათანადო დაუმუშავებლობის გამო. ბ-ნი გიორგი ფიქრობს, რომ ქართველი მწერლების მიერ ეს მითი “სრულფასოვნად არა, მაგრამ ფრაგმენტულად კი” არის გააზრებული. რაც მთავარია, იგი არაა გააზრებული პერსპექტივაში, _ მომავალთან მიმართებით, მაშინ როცა ანალოგიური შინაარსის მქონე “პრომეთეს” მითთან სხვაგვარი დამოკიდებულებაა ევროპულ ლიტერატურაში: იქ პრომეთეს ათავისუფლებენ, ქართულ ლიტერატურაში კი მსგავს აზრს მხოლოდ აკაკისთან ვხვდებით.

ჩემი აზრით, პრომეთეს ან ამირანის გათავისუფლება უფრო მწერლის სურვილია და არა ისტორიულ მოვლენათა ანალიზი და მასზე დამყარებული მოსაზრება.  ამირანს ვაჟა-ფშაველაც ათავისუფლებს თავის ერთ-ერთ სიყრმისდროინდელ პოემაში “დაჩაგრული მესტვირე”, თანაც გათავისუფლების გზასაც მიუთითებს და გულქვა მჭედლებსაც მისი ხელით სჯის, მაგრამ ალბათ უფრო მნიშვნელოვანია სწორედ ისტორიის ანალიზი და ამ ანალიზის შედეგად გამოტანილი დასკვნა ამირანის ხვედრის გაზიარება-შემსუბუქებისა, რაც შეიძლება ოდესმე მის გათავისუფლებაშიც გადაიზარდოს. სწორედ ამგვარი ანალიზის შედეგადაა დაწერილი ვაჟას მეორე პოემა “უიღბლო იღბლიანი”. ეს ნაწარმოები გამოირჩევა ზემოხსენებული მითის ღრმად გააზრებით და მშვენიერი მხატვრული დამუშავებით. მითების გაგების სირთულიდან გამომდინარე, იშვიათია მითების თემაზე შექმნილ ნაწარმოებებში მათი ასეთი სრულყოფილი გახსნა – მითის საუკეთესო კუთხით დანახვა-გააზრება: ვაჟამ აქ ამირანის მითს ჩამოაშორა ზოგიერთ ვერსიაში არსებული ჩვენთვის მიუღებელი და ჩვენს ისტორიასთან შეუსაბამო სიმბოლიკა, მაგალითად: ამირანის ბრძოლა ქრისტე ღმერთთან, – ასეთი რამ საქართველოს ისტორიაში არ მომხდარა, – პირიქით, საქართველო იმ იშვიათი ქვეყნების რიცხვს ეკუთვნის, სადაც განხეთქილებამ და მწვალებლობამ ფეხი ვერ მოიკიდა. მითის ვაჟასეული გაგება აბსოლუტურ შესატყვისობაშია საქართველოს ისტორიასთან. გარდა ამისა, ეს ნაწარმოები მნიშვნელოვანია თვით ვაჟა-ფშაველას ქრისტიანული მრწამსის თვალსაზრისითაც, რაც ბოლო დროს, საოცარია, მაგრამ ეჭვქვეშაა დაყენებული. ამ პოემაში ვაჟა უდიდეს მნიშვნელობას ანიჭებს ქრისტიანული ცხოვრების წესს არა მარტო პიროვნების, არამედ მთელი ქვეყნისთვის. და, რა თქმა უნდა, პოემა გამოირჩევა ბევრი, ლამაზი პოეტური ფორმით გამოთქმული ბრძნული აზრით.

პოემის სათაური შედგენილია სრულიად საპირისპირო მნიშვნელობის სიტყვებით და რადგანაც “დაპირისპირებულთა ერთიანობის” მეთოდი გამოიყენება ქრისტიანულ ღვთისმეტყველებაში, ამიტომ ის განხილულ უნდა იქნას სარწმუნოებრივი თვალთახედვით. მხოლოდ ასეთი მიდგომა იძლევა მისი სათაურისა და შინაარსის სრულყოფილი გაგების საშუალებას, წინააღმდეგ შემთხვევაში ეს პოემა დარჩება ლამაზად გალექსილ ზღაპრად, თავისთავად ესეც კარგია, მაგრამ ეს ამ დიდებული ნაწარმოების დაკნინებაა.

მთავარი გმირი – სახელად საბრალო – არის აწ გაღარიბებული, მაგრამ ერთ დროს ძლიერი და ბედნიერი ოჯახის წევრი. სხვათაშორის, ერთ დროს ძლიერი და ბედნიერი ოჯახის შვილობა სხვაგანაც გვხვდება ვაჟა-ფშაველას შემოქმედებაში (მაგ: პოემა “ნახევარ-წიწილა”) და გვხვდება ისეთი აზრობრივი დატვირთვით, რომ, ვფიქრობ, ეხმიანება იოანე-ზოსიმეს პოემას “ქებაი და დიდებაი ქართულისა ენისაი”: – “დაწუნებულ არს ენაი ესე”… მაგრამ ეს განსაკუთრებული კვლევის საგანია და ცალკე საფუძვლიან დამუშავებას მოითხოვს.

ზეობის დროსაც საბრალო იყო წესიერი, თავდადებული და უანგარო შვილი თავისი ოჯახისა. ძმებისგან განსხვავებით ყოველთვის ეხმარებოდა გაჭირვებულსა და გლახაკს:

ორი ძმა ბევრს ყურს არ უგდებს გლახაკებს, იმათ ხახებსა,

მხოლოდ საბრალო ჰმასპინძლობს პურით და ღვინით საწყლებსა.

რასაც მშვენივრად ხედავდა ყველა და შესაბამის შეფასებასაც აძლევდნენ:

ქვეყნის ყბა მოუღალავი ბევრის რასმეა მთხრობელი,

სამს ძმაში ორსა სწუნობდა სჯა-ფიქრით გამომცნობელი,

უმცროსს კი ალალს ეძახდა უზარმაზარი სოფელი.

აქ სიმბოლური ფორმით ვაჟა ხაზს უსვამს საბრალოს სწორ სარწმუნოებას: “… ჰმასპინძლობს პურით და ღვინით…”

ზეობის დროს არ გაამაყებულმა საბრალომ ოჯახის გაღარიბება და გასაჭირიც მორჩილად, ზედმეტი დრტვინვის გარეშე მიიღო:

…თან ეტყვის: ძმებო ნუ გიკვირსთ, ღვთისია ჩვენი ქონება,

მანამდე ჰნებავს – გვაკუთვნებს, როს სხვად გაუჭრის გონება,

ისევ წაგვართმევს თავისას, ჩვენ ან რა გვეთქმის მაზედა,

ხომ იცით ხან ყინული წევს, ხან ყვავილია მთაზედა.

და ამიტომაც იგი მოქმედებს ყველაზე სწორად ძმებს შორის: თავმდაბლად, დაუღალავად და უანგაროდ შრომობს ოჯახის გადასარჩენად და არ თაკილობს არანაირ პატიოსან შრომას:

…ჰფიქრობს საბრალო მუდამ ჟამს ოჯახის შესამეტებსა.

თავის გარჯასა და შრომას არავის დააკვეხებსა…

უფროსი ძმები კი ამ დროს ორგულობენ, მხოლოდ პირადულზე ფიქრობენ და მალულად საკუთარ თავსა და ოჯახებზე ზრუნავენ, საბრალო კი ძმობის კანონით მოქმედებს: ჯერ ძმას და მერე მე. შედეგიც შესაბამისია _ ერთი მართალი არაა საკმარისი:

არ იქნა ერთის სიმართლემ ვერ გამოიხსნა ოჯახი…

და როგორც აუცილებლობა: მართალი, ღვთის ნებით, უნდა განეშოროს უკეთურებას. პოემაშიც ზუსტად ასეა: უფროსი ძმების გადაწყვეტილებით ოჯახი გაიყრება და ძმები თანაბრად გაიყოფენ მცირე ქონებას. ამ ქონების ნაწილია პატარა ფეტვის ყანაც, რომლის მომკაც ძმებმა მეორე დილით გადაწყვიტეს, მაგრამ მოსამკელად გამზადებულ ყანას ღამით სეტყვა გადაუვლის და პირწმინდად გაანადგურებს საბრალოს წილ შუა მესამედს, ისე, რომ ხელუხლებლად გადარჩება უფროსი ძმების კუთვნილი განაპირა ნაწილები. დაღონდება საბრალო, მაგრამ ხანმოკლეა გონიერი კაცის მწუხარება, რასაც მალე ღვთისადმი მადლიერება ცვლის:

სდგას თავდახრილი, დასცქერის გულ-ხელებ დაკრეფილია.

მაინც ღმერთს მადლობას სწირავს მართალი, მართლის შვილია.

უკვირს თუმც: ასე შუადამ როგორ გამოსჭრა სეტყვამა? –

ასეთ უბედურს ვარსკვლავზე რად გააჩინა დედამა.

ამ ცხადი სასწაულის გამო, საბრალო გადაწყვეტს დატოვოს ოჯახი და თავისი ცხოვრება განგებას მიანდოს _ ეძიოს მისთვის განკუთვნილი ღვთის ნება და მის შესაბამისად იმოქმედოს. იგი მიდის – არ იცის სად, მაგრამ უცილობლად იცის ერთი რამ:

იმას არ ფიქრობს, რომ სადმე წავა ბილიკით მრუდითა,

და დარწმუნებულია იმაში, რომ:

…სიმართლე შვილით-შვილამდე,

უსამართლობის მანძილი შუაღამიდან დილამდე.

მართალს ნუგეშად ესა აქვს გულში შეუდრკელ ბურჯადა,

რომ ღმერთი კაი კაცობას მას არ ჩაულევს ფუჭადა.

ოჯახიდან წასული საბრალო უანგაროდ ეხმარება და ემსახურება ყველა გაჭირვებულს, თავს არიდებს ყოველგვარ გასამრჯელოს და თუ მაინც დააძალებენ, იმასაც მალულად გლახაკებს ურიგებს.

თუ ვინმე დააძალებდეს, მისცემს ფასს თავის შრომისას,

მაშინვე გლახებს ურიგებს, გაურბის ხაფანგს ცდომისას.

ნახეთ საბრალოს უანგარობა: გაჭირვებულისგან შრომის საფასურის აღება მისთვის სარწმუნოებრივი ცდომილების ტოლფასია.

საინტერესოა საბრალოს ცხოვრების წესი: ღვთის ნებას იგი თავდადებული, ადამიანისათვის შეუძლებელ სამუშაოს შესრულებაში ეძიებს – კარგად იცის, რომ რწმენით, თუ ღვთის ნებაც იქნება, მთის გადადგმაც კი შესაძლებელია, ანუ ასეთი საქციელით იგი სრულიად მინდობილია ღმერთს. ასეთი შრომის მაგალითად პოემაში ორი ეპიზოდია აღწერილი: საბრალო თავსიდებს ოთხ წელიწადში ათასი ცხვრის მოვლას თავისი ნამატით და გასამრჯელოს მხოლოდ მაშინ აიღებს, თუ ამ ხნის განმავლობაში მას მგელი არც ერთ ცხვარს არ გასტაცებს. ის ამ – კაცისთვის შეუძლებელ – პირობას მართლაც შეასრულებს, მაგრამ ნება ღვთისა ბოლო წამს გაცხადდება: ოთხი წელი ტყე-ღრეში უდანაკარგოდ ნატარები გაათმაგებული ფარა საბრალომ სოფელში ჩამორეკა და მაშინ, როცა უზომოდ კმაყოფილ და გაოცებულ პატრონთან ერთად ნამატის გაყოფას აპირებდა, დღისით, მზისით, შუაგულ სოფელში, ყველას თვალწინ, მწყემსებისა და ძაღლების გარემოცვაში მგელმა ერთადერთი ცხვარი გასტაცა, ამიტომ საბრალომ უარი თქვა გასამრჯელოზე, მიუხედავად ფარის პატრონის ხვეწნა-მუდარისა, რომელსაც ეს არარეალური პირობა არც კი ახსოვდა და, საერთოდაც, მგლისაგან ცხვრის გატაცებას ბუნებრივ და აუცილებელ მოვლენად თვლიდა, ამიტომ მგლისთვის ცხვრის წართმევა სირცხვილად მიაჩნდა.

მეორედ საბრალომ ხუთი მუშის საფასურის სანაცვლოდ ერთ დღეში იმხელა ყანის მომკა და ძნებად შეკონვა ითავა, რომლის შემოვლასაც ცხენით ერთი თვე სჭირდებოდა. ეს საქმეც თითქმის ბოლომდე მიიყვანა და ეს “თითქმის” ერთი ძნა იყო, რომლის შეკონვაც მზის ჩასვლამდე ვერ მოასწრო, აი, საბრალოს გულიდან ამონახეთქი განცდები:

ღმერთო, ცა-ქვეყნის პატრონო, რად გამაჩინე ბედ-შავი?

რადა ხარ ქვეყნის მპყრობელო, შენ ჩემი დაუხედავი?!

ბედკრულსა ჩემსა მშობელსა არა ვყოლოდი ნეტავი.

მადლობა შენთვის, უფალო, მაინც მადლობა შენთვინა,

ჭირი-ვაება მარგუნე, ვკისრულობ, იყოს ჩემთვინა

დავუკვირდეთ: აქაც ჯერ კაცთათვის დამახასიათებელი წუხილი და შემდეგ: მართალთა და კეთილგონიერთა განსჯა, – თავმდაბლობა და მორჩილება ღვთის წინაშე. ამ შემთხვევაშიც საბრალომ უარი სთქვა გასამრჯელოზე, თუმცა განცვიფრებული და აღფრთოვანებული ყანის პატრონი შეთანხმებულზე ბევრად მეტს გულწრფელად და დაჟინებით სთავაზობდა, მაგრამ საბრალო ასე უხსნის განგების ნებას გაოგნებულ მოხუცს:

-ერთი მუშისაც არ მინდა, აგერ ძნა შესაკონია,

ღმერთს რომ არ უნდა ჩემთვისა, მიტომ არ მომცა ღონია,

თორემ ამოდენ შრომასთან ეგ რაღა მოსაგონია.

საბრალოს ასეთმა ზეადამიანურმა შრომამ, განსაკუთრებით, გასამრჯელოზე უარის თქმამ, ყანის პატრონი გულისთქმაში ჩააგდო, საბრალო გლახაკის სახით მოვლენილ უფლად აღიარა (სახარებაც ხომ ასე გვასწავლის: ყველა გაჭირვებული და დამაშვრალი ისე უნდა მივიღოთ, როგორც უფალი), საკუთარი ცოდვიანობა და უსუსურობა დაანახვა და ღვთის წინაშე გლახაკთა შეწევნისა და ტაძრის აშენების აღთქმა დაადებინა:

არა მკადრულობ უფალო, თუმც არ ვარ შენი სადარი…

…მიბრძანდი, მაგრამ გულში მაქვს, რომ აგიშენო ტაძარი

და ვექმნა მუდამ მფარველად ვინც კი სადმეა საპყარი,

დაიწყო წერა პირჯვრისა, სთხოვს ცოდვათ მოტევაბასა,

თუ რამ შესცოდა, შეუნდოს, რომ ვერ მოვიდა მცნებასა.

ამ ორ ეპიზოდში ცხვრის ფარა – სამწყსო და პურის ყანა – კეთილი თავთავი სახარებისეული სიმბოლოებია. საბრალომ – მწყემსმა დაკარგა ერთი ბატკანი სამწყსოდან; საბრალომ – მომკელმა ვერ შეკრიბა ბოლომდე ყველა თავთავი, სწორედ ამიტომ თავი დაისაჯა და უარი სთქვა კუთვნილ საზღაურზე.

…და ასე ხდებოდა მუდამ, ღვთის ნების ძიებაში და საკუთარი სულის განწმენდის დაუღალავ ღვაწლში საბრალომ

ბევრჯერ ხიდები აშენა, ბევრჯერ კოშკები მაღალი,

ვერსითგან ვერა-რა ირგო, თვით ბეწვის გამოსავალი.

პირობას ცოტა რამ ჩაჰშლის, წყალს ატანს იმის შრომასა,

შხამით და ნაღვლით ადედებს მის ქვეყანაზე რჩომასა.

ან მზე ჩაუსწრებს უცბადა, ან უსწრებს მამლის ყივილი.

არა მრთელდება არასგზით საბრალოს გულისტკივილი.

ყოველივე ამის შემდეგ საბრალოს ცხოვრებაში დგება ახალი ეტაპი: იგი მიადგება ტბას, რომელიც საქართველო-სათათრეთის მიჯნაზეა და ქართველ მამულიშვილთა სისხლითაა სავსე. ურჯულო დამპყრობლები ამ ადგილზე მოითხოვდნენ ტყვედ წაყვანილ ქართველთაგან ქრისტეს უარყოფას და, ვინც უარს იტყოდა, თავს კვეთდნენ, სამაგიეროდ ამ ტბაში მათი სულები ულამაზეს ყვავილებადაა ამოსული. ეს ყვავილები მხოლოდ ქრისტიან ქართველებს ეჩვენებიან და “ტკბილის ქართულის ენით” ესაუბრებიან, უცხოთ კი, განსაკუთრებით მუსულმანებს, ტბის სიღრმეში ემალებიან ხოლმე. ამ ყვავილების ხილვის და მათთან საუბრის ღირსი გახდა საბრალო. აქ სიმბოლურად არის გადმოცემული ის, რომ საბრალომ, გამორჩეულად თავდადებული ცხოვრების წესის გამო, გაარღვია დროის საზვღარი და სულიერი კავშირი დაამყარა მართალ წინაპართა სულებთან. მსგავსი შემთხვევები ცნობილია ეკლესიის ისტორიიდანაც, როცა მართალ ადამიანებს ეცხადებიან წმინდანთა სულები და ხან ანუგეშებენ, ხან მომავალს განუცხადებენ და ხანაც სწავლებას შთააგონებენ. ამავე ტბასთან ხდება კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მოვლენა: საბრალო ნუგეშად ევლინება უსუსურობისა და შიშისაგან სარწმუნოებაშეცვლილ თანამემამულეებს: ესეც ხომ დიდ მამულიშვილთა ხვედრია. ტბასთან საბრალო გაიცნობს გამუსულმანებულ ქართველ ქალს, სალიას, რომელიც მცირეწლოვანი დაატყვევეს და შიშისა და ბავშვური გამოუცდელობის გამო რჯული შეაცვლევინეს, ეს ქალი არის კრებითი სახე ჩვენი უბედური მოძმეებისა. გახარებული სალია სახლში წაიყვანს საბრალოს, რათა შვილებს აჩვენოს ქართველი ქრისტიანი. იგი მძიმედ განიცდის ქრისტეს უარყოფას და გულში ისევ მას სცემს თაყვანს, შვილებსაც სამშობლოსა და ქრისტეზე ესაუბრება მხოლოდ, ამიტომ მისი შვილები დიდი სიყვარულითა და სიხარულით მიიღებენ სტუმარს და, მიუხედავად სიღარიბისა, ძღვენსაც მიართმევენ, რომელსაც მათგან წამოსული საბრალო ისევ გლახაკებს დაურიგებს, გარდა საწირავისა და სინანულის წერილისა, რომელიც მას სალიამ გამოატანა სანუგეშოდ, ვინძლო მართლმადიდებელი მღვდლების ლოცვით მიეტეოს ქრისტეს უარყოფა.

ამის შემდეგ საბრალო გადაწყვეტს ზღვის მეორე ნაპირზე გასვლას და ნავის ან გემის მოლოდინში გამოესარჩლება ადამიანს, რომელსაც სამი სხვა უმოწყალოდ სცემს, როგორც ხშირად ხდება, მას გაცილებით მეტი მოხვდება, ვიდრე იმ დაჩაგრულს და, ცოცხალ-მკვდარს, ზღვაში გადააგდებენ. აბობოქრებული ზღვა მას მეორე ნაპირზე გარიყავს, საბრალოს სურვილი აუსრულდა: იგი აღმოჩნდა ზღვის გაღმა, მაგრამ არა გემით – ანუ განცხრომით, არამედ ზღვის მღვრიე ტალღით, სველი და ნაცემ-ნაგვემი, თავისი განუყრელი ქუდით თავზე

თვით ზღვა ქცეულა ვეშაპად, ზღვასვე მოარღვევს მკერდითა,

თან მოაქვს რაღაც სულდგმული გაუტეხელის ქედითა.

კაცი გამოჰკრა მიწაზე ღრიალით მეტის-მეტითა.

თვითონ უკანვე გაბრუნდა იმავ გალიპულს გზაზედა,

და დაისვენა ზღვამ ზღვაზე, როგორც ნისლებმა მთაზედა.

საბრალო იყო, იცნობდით პირი-სახეზე, ტანზედა,

ქუდიც არ მოჰშორებოდა, ისევ ეხურა თავზედა.

აქაც სიმბოლური სახეები აქვს გამოყენებული ვაჟას, პირველი: მღვრიე ზღვა აქაფებული ტალღებით – წუთისოფელი თავისი დაუნდობლობითა და მაცდუნებელი ვნებებით, რომელმაც ვერ იგუა მართალი და გარიყა იგი; მეორე: ნაგვემ-ნაცემი საბრალო თავზე განუყრელი ქუდით – ბოროტებასთან მებრძოლი, გაუტეხელი მართალი შეურყვნელი ნამუსით.

ზღვისაგან გარიყული და ასეთ ყოფაში მყოფი საბრალო მიადგება განდეგილ ბერს, რომელიც თავის სენაკში ლოცულობს განმარტოებით და შველას სთხოვს, ხიბლში მყოფი საწყალი ბერი კი, გარეგნული იერიდან გამომდინარე, ეშმაკად ჩათვლის მას:

მწირმა შეჰხედა: ეზარა იმისი სახე ტანჯული,

ლამი, წყალი და ზღვის ქაფი სტუმრის თავ-პირზე დასხმული.

და ისედაც ღონემიხდილს, მიუხედავად საბრალოს საწყალობელი ხვეწნა-მუდარისა, ქვის კიბეზე დააგორებს, თვითონ კი აღტაცებული ლოცვას განაგრძობს: ეშმაკს ვძლიეო

მწირი – კი სენაკის კარზე ეშმაკსა სწყევდა, გრგვინავდა,

რომ სძლია, გაჰხარებოდა, სულ მაღლა-მაღლა ფრინავდა.

საბრალო კი

საბრალო მოშორებითა იქვე თივაში გმინავდა.

ამას ამბობდა მხოლოდა “ღმერთო მიწყალე ცოდვილი

და მიიბარე სულიცა ჩემი ათასგან კოდვილი”

ზოგიერთი სასულიერო პირის არასწორი სულიერი მდგომარეობა, როგორც ჩანს, იმ დროსაც არ ყოფილა იშვიათი, რადგან არასწორი სულიერი ცხოვრების საკითხს ეხება წმ. ილია მართლის პოემაც “განდეგილი” და ეს საკითხია “უიღბლო იღბლიანშიც” ვაჟას მიერ მძაფრად დასმული, ყველაზე მტკივნეული ფორმით: სასულიერო პირის მიერ მართლის არმიღება და მასთან დაპირისპირება. ალბათ ეს მარადიული განსაცდელია კაცობრიობისა: ვინც პირველმა უნდა შეიცნოს ჭეშმარიტება, სწორედ ის უპირისპირდება მას, განა ასე არ მოხდა ქრისტეს დროსაც?

ამ გმინვაში ჩაეძინა დაუძლურებულს და სიზმრად ნახა ელია, რომელმაც ყანა დაუსეტყვა. სიბრაზით აღვსილი საბრალო დაუნდობლად სცემს მას კეტით, ვიდრე პირსისხლიან მგელს არ დაინახავს, რომელმაც ის ერთი ბატკანი გასტაცა. შურისძიებით აღძრული მასაც კეტით გაუხეთქავს თავს და წიხლებით უწყებს ცემას, ამ ყოფაში ახლა მზეს მოჰკრავს თვალს, მზეს, რომელმაც იმ ბოლო ძნის შეკონვა არ დააცადა, და კეტით გამოუდგება, დაეწევა, წააქცევს და მასაც ლანძღვა-გინებით სცემს. ამ შემზარავი სიზმრით შეშფოთებულს გაეღვიძება:

შეზარეს ფრიად სიზმრებმა, სწყინდა ნახული ზმანება,

წამოდგა ლოგინიდანა, თივის ზვინს თავი ანება.

და ღმერთს სთხოვს, სიზმრების მური არ ჩაუთვალოს ცოდვადა.

ხელები აპყრობილი აქვს, ისე დამდგარა ლოცვადა.

უმწიკვლო ადამიანმა სიზმარში ჩადენილი ცოდვაც კი მოინანია. ამ ლოცვის დროს, მოულოდნელად, საბრალოს თავს დააცხრება მტარვალი არწივი, ჩაასობს კლანჭებს და ასე ცოცხალ-მკდარს გადააფრენს თავის მამულში და თავის სახლის გვერდით დაასვენებს.

საბრალოს სახლიდან წასვლის შემდეგ უფროსი ძმები კვლავ გამდიდრნენ, ოღონდ არა პატიოსანი შრომით, არამედ ძარცვა-გლეჯითა და ყაჩაღობით. ისინი სასწაულებრივად დაბრუნებული ძმის მოვლა-პატრონობას კი არა, კეთილ სიტყვასაც ვერ იმეტებენ მისთვის: უსაქმურად და მუქთახორად მოიხსენიებენ, უმცროსი ძმა კი უსიტყვოდ და უშედეგოდ იწვდის მათკენ ხელებს და ასე უხმოდ, სიტყვის უთქმელად, ძმების სითბოსა და სიყვარულს დანატრებული, მიაბარებს სულს უფალს. ძმებმა გამორჩენის მიზნით გაუჩხრიკეს საბრალოს ჯიბეები, მაგრამ იქ ფულის ნაცვლად ნათათრალი სალიას წერილი იპოვეს და, როგორც ყველა ავისმჩხრეკელმა და ცილისმწამებელმა, მათაც შესაბამისი დასკვნა გამოიტანეს: ჩვენი ძმაც გათათრებულა და ქრისტიანთა სასაფლაოზე როგორ დავასაფლავოთო, ამიტომაც ერთ უკაცრიელ სერზე დამარხეს

ან-კი რა? ყველას მიგველის ღია სამარის კარია,

ოქროს კუბო და ფიჭვისა მიწისთვის თანაბარია,

ან იქ ვიუბნოთ როგორა აქედან დანაბარია?

ბევრი სჭირს კაცის გონებას ამაოება მტკნარია!..

თუ რას მადლს იზამს ქვეყნადა, მითი იცოცხლებს მკვდარია.

ძვირფასი მხოლოდ სული გვაქვს, სხვა დანარჩენი – მჩვარია,

ან ცეცხლი დასწვავს… თავისად მოიხმარს მიწა მყარია.

სხვა ყველა ფეხთ ქვეშ ეგება მიწის ბუნების კანონსა;

სულს ვერ ერევა მის ძალი და ვერც გაუთხრის ხაროსა;

ვერ მოჰკლავს, ვერ დააბერებს, ტანს ვერ შეუცვლის საროსა.

მიწისას მიწა მიიღებს, ყველას, რაც მაზე ხარობსა.

მაინც ხომ სულის ბუნება მონა როდია მიწისა:

თავისი სამფლობელო აქვს, თავის გზა კარგად იცისა!..

და როგორც ხშირად ხდება, მართლის ცხოვრებისა და ღვაწლის შედეგს ხალხი მისი სიკვდილის შემდეგ იმკის, აქაც ასე მოხდა: საბრალოს საფლავი აყვავდა და არემარეს განსაკუთრებული მადლი მოჰფინა: მაკურნებელი წყარო, უხვმოსავლიანობა, ადამიანთა და ცხოველთა საოცარი მფარველობა.  უფროსი ძმების საფლავი კი აყროლდა, ბოროტების ბუდედ იქცა და მშობლები ურჩ შვილებს იმ ადგილით აშინებდნენ.

ასეთია ამ პოემის ქარგა და შინაარსი: ვაჟას საბრალოს სახით აღწერილი ჰყავს სულიერი გმირი – მამულისათვის თავდადებული ქრისტიანის ცხოვრება, “მსახურებაი წმიდაი და შეუგინებელი ღმრთისა მიერ და მამისა ესე არს: მიხედვაი ობოლთა და ქურივთაი ჭირსა შინა მათსა და შეუგინებელად დაცვაი თავისა თვისისაი ამის სოფლისაგან” (იაკობი 1-27). მან უდრტვინველად, ღვთისადმი სასოებითა და მადლიერებით გადაიტანა უამრავი ტანჯვა_წამება, თვით სატანად შერაცხვაც კი, სამაგიეროდ სამშობლოს ექცა წამლად და მადლად. სწორედ ამ ძირითად შინაარსს მოჰყვება ვაჟას გენიალური ხედვა ამირანის მითისა:

ფრინველი, ნეტავ რა იქნა, ბედის მძებნელის მტვირთველი?

-ენახათ, თორემ ამბისა არავინ ჩნდება მკითხველი…

უზარმაზარი მხრებითა იგი მთებისკე წასულა,

სადაც თვის მსხვერპლი ეგულვის, იქ იალბუზზე ასულა.

და ისევ ამირანისას გულ-მკერდსა სწიწკნის შმაგადა.

ვერც ის გატეხა, არც თვითინ მოსწყინდა ქცევა ავადა.

ვერ გაუთავა გულ-ღვიძლი, ვერც ხორცში სისხლი გაუშრო,

როდი მოსწყინდა მის ტანჯვა, ერთხელ, ერთს ღამეს გაუშო,

როცა საბრალო იტვირთა და სამშობლოში დაუშო.

აი, რამხელა შვებაა კავკასიონს მიჯაჭვული, არწივი-იმპერიებისაგან გულ-ღვიძლ დაკორტნილი ამირანი-საქართველოსათვის თითოეული თავდადებული მამულიშვილი. მათი თავდადება უმსუბუქებს ამირანს ტანჯვას, რადგანაც მტარვალი ამ დროს მათ ჩაავლებს ბჯღალს და სჯიჯგნის, მაგრამ ალბათ არწივსაც მისჯილი აქვს, რომ ისინი სამშობლოს არ თუ ვერ განაშოროს – საქართველოში საბოლოოდ მაინც აღიარებენ და აფასებენ მამულიშვილებს, თუმცა, სამწუხაროდ, ხშირად დაგვიანებით. სავსეა საქართველოს ისტორია საბრალოებით, განა მოწამეთა და მართალთა მხრებზე არ გადადის ჩვენი არსებობა? რამდენჯერ ერთ ადამიანზე გაუვლია ჩვენს ყოფნა-არყოფნას და მათი ტანჯვა გამხდარა ხოლმე ჩვენთვის შვება. ასეთი ხანმოკლე და პერიოდული გამონათებანი ანიჭებენ შვებას და უკვდავყოფენ ამირანს

რამდენიც სიშმაგე მოსდის სისხლის სმის, ხორცის გლეჯისა,

იმდნად საბრაზოდ უხდება სალი კლდე გმირის თმენისა

ვერ გაუგია, საიდან ნაჭამი ლეში ივსება,

ან სისხლი რისიღა უდგა, მისგან რამდენი ისმება?

ამირანს საბრალოების სისხლი უდგას, მისთვის ეს მცირე დროც საკმარისია, რათა ძალები მოიკრიბოს: ქეთევან დედოფალი და თევდორე მღვდელი, ცოტნე დადიანი და ილია მართალი, დემეტრე თავდადებული და ძმები ხერხეულიძეები, ვინ მოსთვლის, – ყველა ვის გაახსენდება, ანკი ცნობილია ყველას სახელი? მხოლოდ წარსულის შეფასება რომ არ გამომივიდეს (წარსულს ხომ ფარისევლებიც სწორად აფასებენ), ჩემი მხრიდან დავამატებდი: ჩვენი დროის საბრალოები, ილიას შემდეგ, არიან მერაბი და ზვიადი. ახლა კი თქვენს ყურადღებას მივაპყრობ ვაჟას კიდევ ერთ სიღრმისეულ ხედვას:

აი, იმ არწივს გმირისა ხვეწნა-მუდარა ჰსმენია,

და ერთი მადლი მანაც ქმნა, სისხლის სმაც დაუთმენია

ცოტა ხანს, არა სამუდმოდ, – ღმერთს მისთვის გაუჩენია

და ამირანის გულზედა მის კლანჭი დაუბჯენია.

კიდევ მადლობა უფალსა, რომ ვერა ვხედავთ თვალითა

თვით ამირანის ტანჯვასა, შავის ღრუბელის ძალითა,

ჩვენს და მის შორის რომ წვება, როგორც ვეშაპი დიადი,

მის ნახვის გვრჩება ფუჭადა მეცადინობა ფრიადი,

და მხოლოდ გონების თვალით უნდა განვსჭვრიტოთ წყვდიადი.

აი, მივადექით წერილის დასაწყისში ნახსენებ ბ-ნი გიორგის მიერ გამოთქმულ სინანულს ამირანის გათავისუფლების შესახებ: ვაჟას აზრით, არწივის დანიშნულება ამირანის ტანჯვაა, ვიდრე მჭედლები არსებობენ, რომლებიც საკუთარი ნებით ამირანის მონობას უზრუნველყოფენ. ამ პოემაში მჭედლებად საბრალოს ძმები და ხიბლში მყოფი ბერი უნდა მოვიაზროთ, მჭედლებს ხელს არ აძლევთ ამირანის თავისუფლება, რადგან მათ საკუთარი, – პირადული ინტერესები აქვთ, რომლებიც განსხვავდება ამირანის ინტერესებისაგან*, როგორც ამ პოემაში უფროს ძმათა ინტერესები – ოჯახის ინტერესებისაგან, ოჯახის ინტერესს მხოლოდ საბრალო ითვალისწინებს, იმავე წიაღიდან გამოსული საბრალო, რომელმაც საკუთარი თავი უარყო. ასეთი რამ არ შეუძლიათ მჭედლებს, ამიტომაა, რომ ქვეყნისთვის მარტვილობა ერთეულთა ხვედრია, ისინი ხედავენ და განიცდიან ამირანის ტანჯვას, ჩვენ კი, ჩვეულებრივი მოკვდავნი, ღვთის განუზომელი მოწყალებით, ალბათ ჩვენი სისუსტის გამო, დაცულნი ვართ ამ განცდებისაგან, გარდა ამისა წუთისოფელი თავისას ცდილობს და ბურუსში ხვევს სიმართლეს, ამიტომაა საჭირო სწორი აზროვნება, რათა “გონების თვალით მაინც განვსჭვრიტოთ წყვდიადი” და მჭედლებმა ჯაჭვის ნაცვლად ხმალი გამოუჭედონ ამირანს, აი, მაშინ კი შეიძლება ახდეს აკაკის ნატვრა

მოვა დრო და თავს დაიხსნის, იმ ჯაჭვს გასწყვეტს გმირთა-გმირი,

სიხარულით შეეცვლება, ამდენი ხნის გასაჭირი.

ამინ!

ბადრი დანელია

593 339 227

_____________________

*ამირანისა და მჭედლების ინტერესთა დაპირისპირების მიზეზებზე ალბათ ბ-ნი გიორგი დაასრულებს თავის მოსაზრებას, რაც მნიშვნელოვან წვლილს შეიტანს მითის ჭეშმარიტი ტექსტის დადგენაში.

***

ადვილ ნუ იტყვით ვაჟაზე, არა ვარგაო, იმასა

წინამდებარე წერილში შევეხებით ვაჟა–ფშაველას პოემა „ალუდა ქეთელაურის“ ერთი სტროფის არასწორ გაგებას და ამ გაგებიდან გამომდინარე მცდარ დასკვნას. აი ეს სტროფი:

„ჩვენ ვიტყვით კაცნი ჩვენა ვართ, მარტო ჩვენ გვზრდიან დედანი,

ჩვენა ვცხონდებით, ურჯულოთ კუპრში მიელით ქშენანი.

ამის თქმით ვწარამარაობთ, ღვთისშვილთ უკეთეს იციან,

                       ყველანი მართალს ამბობენ, განა ვინაცა ჰფიციან?“

და აი, დასკვნაც, რომელიც გააკეთა ქ–ნმა მანანა ყიფიანმა ვაჟას შესახებ: „ლიტერატურათმცოდნეობაში ტრადიციულად გაგებული ალუდას პიროვნების ამაღლება ქრისტიანულ დოგმატებზე, სარწმუნოებრივი თვალსაზრისით, ქრისტიანობისაგან განდგომაა. ვაჟა ალუდას სახით ეკუმენისტურ იდეებს ქადაგებს, ყველა რელიგიის თანასწორუფლებიანობას აღიარებს, ყველა რელიგიას მაცხოვნებლად მიიჩნევს, უარყოფს ქრისტეს გამომსყიდველ მისიას კაცობრიობის წინაშე, ეწინააღმდეგება საკუთარივე ლექსის „შობის“ (ალბათ იგულისხმება შობის თემაზე შექმნილი ლექსი „ვარსკვლავი“) სარწმუნოებრივ სულისკვეთებას. ცხონება ქრისტეს გარეშე – რელიგიური თვალსაზრისით ეს დევიზი სულის წარმწყმედი დევიზია და ალუდასაც, როგორც კეთროვანს, როგორც სხვათა სულებისათვის საშიშ პიროვნებას, ისე მოიკვეთს ერი. ვაჟას ბიოგრაფიაში ზემოთაღნიშნული შემზარავი ფაქტი1 “ალუდა ქეთელაურში“ თითქოს ცოცხლდება, ახალ ძალას იძენს, როგორც ჩანს პოეტის ცნობიერებაში ერთხელ დაძრული ცდომილება უკვალოდ არ გამქრალა. ხე ნაყოფით იცნობა; სამწუხაროა, რომ დღეს ქრისტიანულ სარწმუნოებასთან, კერძოდ მართლმადიდებლობასთან, მებრძოლი ძალები ვაჟას სწორედ ამ ცდომილებას აფრიალებენ ბაირაღად – ეროვნულ ტრადიციებს სწორედ ამ გადასახედიდან ებრძვიან“.  წერილი გამოქვეყნებულია კრებულში: „მანანა ყიფიანი, „ლიტერატურული წერილები“, თბილისი – 2006“,  სათაურით: „ვაჟა–ფშაველას რელიგიური მრწამსისათვის“. იგი, რატომღაც, გაყოფილია ორ ნაწილად. პირველ ნაწილში დამოწმებული სამართლიანი არგუმენტების ძალით ავტორი ვაჟა–ფშაველას მართლმადიდებელ მწერლად მიიჩნევს: „ვაჟა–ფშაველას მრავალი ნაწარმოებია შექმნილი რელიგიურ თემაზე. ისინი ერთმანეთისაგან მხოლოდ სიუჟეტით განსხვავდებიან, რელიგიური მრწამსი კი მათი შემკვრელია, ერთ დიდ თხზულებად წარმომდგენელია. ყველა მათგანისათვის დამახასიათებელია თბილი რელიგიური გრძნობები. არცერთი მათგანი არ სცილდება სახარების სწავლებას, რითაც აშკარად ჩანს მართლმადიდებელი მწერლის მსოფლმხედველობა, მაგრამ ისიც უნდა აღვნიშნოთ, რომ გარკვეულ ეტაპზე ვაჟა ამ მსოფლმხედველობაში თანმიმდევრული აღარ არის. ეპოქის რევოლუციურმა განწყობილებებმა თავისი კვალი დაამჩნიეს მის სარწმუნოებრივ მრწამსსაც“. ჩვენს წინაშეა ერთ წერილში არსებული ორი ურთიერთსაპირისპირო დასკვნა, მაგრამ მთავარი, როგორც ყველგან, აქაც ბოლო დასკვნაა (ანუ პირველი ციტატა), ვაჟას სიტყვებით რომ ვთქვათ: „საქმის ბოლოა სადარდო, ამატკივარი თავისა“. თუ დავუკვირდებით, პირველი დასკვნა (ანუ მეორე ციტატა) ისეა ჩამოყალიბებული, რომ უფრო მეორესთვის მზადებას ჰგავს, ამიტომ მოვიხმეთ ბოლო დასკვნა პირველ ციტატად და საუბარიც მხოლოდ მასზე გვექნება.

ახლა კითხვა მაქვს ავტორთან: რას ნიშნავს აქ ჩართული სიტყვები – „ხე ნაყოფით იცნობა“, იმას ხომ არა: ვაჟა არის ბოროტი ნაყოფის გამომღებელი ხე? ვაჟას ასეთ შეფასებაზე საუკეთესო პასუხი იქნებოდა ორი პწკარი ისევ ვაჟას პოემიდან „სისხლი სძიება“, მაგრამ ამ პწკარების გამოყენება ჩემი მხრიდან მართლაც სისხლის ძიება იქნებოდა, ამიტომ ამჯერად ამ ციტატას არ გამოვიყენებ, ვინც ვაჟას პოეზიას კარგად იცნობს, ის ისედაც მიხვდება.

მოდით, ცოტა ხნით დავუშვათ, რომ მითითებული სტროფის მარქსისტულ–ლენინური გაგება, რასაც ქ–ნმა მანანამ, შეცდომით, ტრადიციული უწოდა და თავისი დასკვნით დაეთანხმა , არის სწორი,

ე.ი: ვაჟა–ფშაველას ამ სტროფში უარყოფილი აქვს ნათლობის დოგმატი (ანუ, როგორც მარქსისტები ამბობდნენ: ვაჟა–ფშაველა ამაღლდა ვიწრო ქრისტიანულ დოგმატებზე) და განვიხილოთ, ერთის მხრივ: ამ შემთხვევაში აქვს თუ არა ვინმეს ასეთი მკაცრი დასკვნის გამოტანის უფლება და, მეორეს მხრივ: თვით ვაჟა როგორ მოიქცეოდა ასეთი ცდომილებისას.

ზემოთ ციტირებულ დასკვნაში ვაჟა–ფშაველა ცალსახად შერაცხულია მწვალებლად, უბრალოდ, ეს სიტყვა არაა ნახმარი, ამას ვერ უარყოფს თვით ქ–ნი მანანაც თავისივე წერილის პირველი ნაწილითაც კი, სადაც ვაჟა–ფშაველას წარმოადგენს მართლმადიდებელ მწერლად, მაგრამ ადამიანის მწვალებლად შესარაცხად საჭიროა:

  1. მას ჰქონდეს მწვალებლური აზრი,
  2. ის ამ აზრს ქადაგებდეს

და 3. ის ამ აზრს იყენებდეს ეკლესიის წინააღმდეგ.

პირველი პუნქტი ჩვენ დავუშვით, მაგრამ არ სრულდება მეორე და მესამე: არსად სხვაგან ვაჟას შემოქმედებაში არ გვხვდება დოგმატური ცდომილება, მით უმეტეს იგი ასეთ ცდომილებას ეკლესიის წინააღმდეგ ვერ გამოიყენებდა. ე.ი კლასიკური გაგებით „ხე ნაყოფით იცნობა“ არ გამოდის.

ახლა, ვთქვათ, ეს იყო ვაჟას უნებლიე ცდომილება: როგორც ეკლესიის ისტორიიდანაა ცნობილი, უდიდეს წმინდანებსაც კი ჰქონდათ ცდომილებები, მაგრამ ეს ჩაითვალა მათ კერძო აზრად და მათზე არავის უთქვამს „ხე ნაყოფით იცნობაო“, იცით რატომ? – მათი უდიდესი დამსახურების გამო. ამაში მდგომარეობს სწორედ ჭეშმარიტების ეკლესიური და არა პიროვნული დაცვის არსი. ვფიქრობ, ვაჟას დამსახურება ქართველი ერის წინაშე, როგორც მოაზროვნის, როგორც მამულიშვილის და როგორც „თბილი ქრისტიანული გრძნობების მქონე“ (სიტყვები ქ–ნ მანანას ამავე წერილიდან) პოეტისა, სადაო არ უნდა იყოს არავისთვის, ამიტომ იქნებ ეს „ცდომილება“ გვეპატიებინა მისთვის? გარდა ამისა, ეკლესიის ისტორიიდან კიდევ ერთ მაგალითს მოვიყვან, თუმცა არ მახსოვს სად წავიკითხე, ამიტომ წყაროს ვერ  მივუთითებ და სიტყვა–სიტყვითაც ვერ გადმოგცემთ, მაგრამ, ალბათ არსი არ შემეშლება, არც იმაში მეპარება ეჭვი, ვინმემ ეს შემთხვევა მონაჭორად ჩათვალოს, რადგან მასში აღწერილი ამბავი სრულიად ეთანხმება ქრისტიანულ სწავლებას: მამები მდინარეზე მიცურავდნენ ნავით, მათ დაინახეს ნაპირზე მლოცველი ადამიანი, მიაყურადეს და ჩათვალეს, რომ იგი არასწორად ლოცულობდა, ამიტომ „მამაო ჩვენო“ ასწავლეს და თავად გზა განაგრძეს. რამოდენიმე ხნის შემდეგ მათ დაინახეს მდინარეზე მათკენ მორბენალი კაცი, რომელშიც ის მლოცველი შეიცნეს. მიუახლოვდა რა, მლოცველმა სთხოვა, ის საუცხოო ლოცვა დამავიწყდა და გამახსენეთო. ამ სასწაულის მხილველმა მამებმა გულისხმაჰყვეს და მიუგეს: „ჩვენ შენ რა უნდა გასწავლოთ, შენი ლოცვა ღმერთამდე მიდის და ისე ილოცე, როგორც იცი და როგორც შეგიძლიაო“. როგორც ვხედავთ, მამებმა თავიდან ის, რასაც ვერ ჩასწვდნენ შეცდომად ჩათვალეს, მაგრამ სასწაულის ძალას ენდნენ, კეთილგონიერება გამოიჩინეს და თავმდაბლობით აღიარეს ამ კაცის სიდიდე ღვთის წინაშე. ნუთუ ჩვენთვის ვაჟას შემოქმედება არაა სასწაული? არ ჰგავს ვაჟა იმ, მდინარეზე ფეხით მოსიარულე კაცს? ამიტომ, იქნებ ამ სასწაულებრივი შემოქმედების შემხედვარე, დავფიქრდეთ, კეთილგონიერება გამოვიჩინოთ, ეს სტროფი სხვანაირად გავიაზროთ და ერთი ხელის მოსმით ცდომილებად ნუ ჩავთვლით იმას, რაც შეიძლება არ გვესმოდეს, მაგრამ „ცუდას რად უნდა მტერობა, კარგია მუდამ მტრიანი“ (ვაჟასადმი ასეთ მიდგომას სხვა ახსნას ვერ ვუძებნი).

ზემოთქმულიდან ჩანს: ასეთი მკაცრი დასკვნის გაკეთების უფლებას ქ–ნ მანანას ამ სტროფის მცდარი გაგებაც კი არ აძლევს.

მოდით ახლა ვნახოთ: თვით ვაჟა როგორ უნდა მოქცეულიყო ასეთი დოგმატური ცდომილების შემთხვევაში, ნებსითი იქნებოდა იგი, თუ უნებლიე. თუ ეს ცდომილება იქნებოდა ნებსითი და ის ამას არ უარყოფდა, მაშინ მას მოუწევდა ამ აზრის განმეორება შემდგომშიც. ყველასთვის ცნობილია, თუ როგორი მონდომებითა და შეუპოვრობით ცდილობს უბრალო ადამიანიც კი საკუთარი მრწამსისმიერი აზრის დამტკიცებას; მით უმეტეს ვაჟა, ვისაც გონებაც უჭრიდა, ენაც და კალამიც – არ შეეცდებოდა საკუთარი შეხედულების დასაბუთებას და მხოლოდ ამ ერთ სტროფს იკმარებდა? – რა თქმა უნდა არა. არსებობს კიდევ ერთი გასათვალისწინებელი გარემოებაც: ეს სტროფი რომ ასეთნაირად ყოფილიყო გაგებული, მაშინ ვაჟას აუცილებლად გამოუჩნდებოდნენ მოწინააღმდეგეები მართლმორწმუნე მამულიშვილების სახით და სურვილიც რომ არ ჰქონოდა, იძულებული გახდებოდა პასუხი გაეცა მათთვის უფრო გაღრმავებული ახალ–ახალი ფორმებით. ხოლო თუ ეს ცდომილება იქნებოდა უნებლიე და ვაჟა აღიარებდა ამას, მაშინ მას შემდგომ ნაწარმოებებში უნდა უარეყო იგი. აქ შეიძლება გვითხრან, რომ მართლაც მის შემოქმედებაში მანამდეც და მერეც „არაფერი არასახარებისეული არ გვხვდება“ (ციტატა ქ–ნ მანანას ამავე წერილიდან) და იქნებ მართლაც მოინანიაო? – არა, ბატონებო, ეს რომ ასე იყოს, ვაჟა ამას გააკეთებდა ღიად და არა შეფარვით (ცდომილების სიმძიმიდან გამომდინარე), რადგან მას კარგად ესმის, რომ საქვეყნო ცოდვას საქვეყნო სინანული სჭირდება. გახსოვთ ალბათ პავლე მოციქულის პასუხი, როცა მოედანზე უსამართლოდ ნაცემს და დატყავებულს ჩუმად გათავისუფლება დაუპირეს: მოედანზე გვცემეთ უდანაშაულოდ? – თავად მოდით და საქვეყნოდ გაგვათავისუფლეთო.

 როგორც ვნახეთ, არც ვაჟას საქციელი შეესაბამება იმ დაშვებას, რომ თითქოს ეს სტროფი დოგმა–ტურ ცდომილებას შეიცავს.

ყურადღების ღირსია დასკვნაში არსებული მნიშვნელოვანი წინააღმდეგობაც, კერძოდ, ავტორი წერს: „ვაჟა ალუდას სახით ეკუმენისტურ იდეებს ქადაგებს“ და შემდეგ ამბობს: „ალუდას, როგორც კეთროვანს, როგორც სხვისი სულებისთვის საშიშ პიროვნებას, ისე მოიკვეთს თემი“. კი მაგრამ, ვინ განაგებს ალუდას ბედს? განა ალუდას ბედი ვაჟას ხელში არ იყო და თუ ვაჟას ალუდას პირით ეკუმენიზმის ქადაგება სურდა, მაშინ რატომ მოაკვეთინა იგი თემს, როგორც „კეთროვანი და სხვისი სულებისათვის საშიში პიროვნება“, როგორც ამას ქ–ნი მანანა თვლის?  რომ მოაკვეთინა, ეს გასაგებია, რადგან იგი ასეთ ქარგას ხშირად იყენებს, მაგრამ რატომ, „როგორც  კეთროვანი და სხვისი სულებისათვის საშიში პიროვნება“ და არა როგორც ფიზიკურ პლანში დამარცხებული სიმართლე (სინამდვილეში, სწორედ ასეა)?  ანუ: თუ ვაჟას ალუდას პირით ეკუმენიზმის ქადაგება სურდა, მაშინ ალუდა მისთვის სულიერად კეთროვანი ვერ იქნებოდა და პირიქით: თუ ალუდა სულიერად კეთროვანია და თან ეკუმენიზმს ქადაგებს, მაშინ ვაჟა ამ ეკუმენიზმის მოწინააღმდეგე ყოფილა. ე.ი. ვაჟა ალუდას პირით ან არ ქადაგებს ეკუმენიზმს, ან თემს ალუდა მოაკვეთინა არა „როგორც კეთროვანი და სხვისი სულებისთვის საშიში პიროვნება“, მე კი ვიტყვი: არც ერთი და არც მეორე, ვაჟა არც ეკუმენიზმს ქადაგებს და არც „კეთროვან და სხვისი სულებისათვის საშიშ პიროვნებად“ დაუხატავს მას ალუდა.

შეიძლებოდა წერილის აქ დასრულება, მაგრამ დასკვნაში ხაზგასმულია კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი გარემოება: „სამწუხაროა, რომ დღეს ქრიტიანულ სარწმუნოებასთან, კერძოდ მართლმადიდებლობასთან მებრძოლი ძალები ვაჟას სწორედ ამ ცდომილებას აფრიალებენ ბაირაღად –ეროვნულ ტრადიციებს სწორედ ამ გადასახედიდან ებრძვიან“. თუ ეს მართლაც ასეა და ვინმე ამ სტროფის მცდარ გაგებას მზაკვრულად იყენებს, მაშინ საჭიროდ ვთვლი რამოდენიმე სიტყვა ვთქვა ამ სტროფის და ზოგადად პოემის შესახებ, ასევე ქ–ნ მანანასაც ვთხოვ უფრო გულმოდგინედ მოეკიდოს ვაჟას შემოქმედებას და ვინც „ამ ცდომილებას ბაირაღად აფრიალებს“ მას განუმარტოს ზოგი რამ, ვფიქრობ ასე აჯობებს ჩვენი ერისთვისაც და ეროვნული ტრადიციებისთვისაც.

განსახილველი სტროფის შესახებ არაა ცნობილი, მაგრამ აღაზას აღსარებაზე, – ზვიადაური დავიტირეო:

„იქნებ შენც გცოდე, ღმერთსაცა, მაგრამ ვიტირე რა ვქნაო.“

თუ რა პასუხი უნდა გაეცა ჯოყოლას, ვაჟას თურმე ორი თვე უფიქრია2 და ნახეთ,–პასუხიც მისი ორი თვის ნაფიქრის შესაბამისია: სცილდება ყველა მაშინდელ საზოგაგოებრივ აზრს, მთაში (და არა მარტო მთაში) არსებულ წესს და გამომდინარეობს მხოლოდ მართლმადიდებლური კაცთმოყვარეობიდან:

                  „იტირე, მადლი გიქნია, მე რა გამგე ვარ მაგისა,

                 დიაცს მუდამაც უხდება, გლოვა ვაჟკაცის კარგისა“

სავარაუდოდ, აქ განსახილველ სტროფზეც და უამრავ სხვა რამეზეც ბევრი აქვს ნაფიქრი ვაჟას და რადგან მან ასე დაწერა, მოდით ნუ მივუდგებით მას მოკამათის პოზიციიდან, ჩვენც ვიფიქროთ და ჩავწვდეთ, რას გულისხმობდა იგი.

ახლა მინდა მკითხველს მოვახსენო ამ სტროფის ჩემეული გაგება:

ალუდამ მოკლა მუცალი ბრძოლაში, სადაც შეიძლებოდა თავადაც დაღუპულიყო. მუცალის ვაჟკაცობამ შესძრა ალუდას სული და ბევრი რამ სხვაგვარად დაანახვა მას:

მარჯვენას არ სჭრის მუცალსა, იტყოდა: ცოდვა არიო;

მოდის ალუდა ბრძოლის ველიდან:

                        ყმა მოდიოდა გორიგორ არ ეწონება თავია;

                        პირს დასწოლია ნისლები, გულით ნადენი შავია.

 უყურებს ბევრი სისხლის და მტრობის მნახველ ბუნებას, მას გულში ამ დროს სინანულის გრძნობა აქვს გამძაფრებული და არა გამარჯვებით აღძრული სიამაყისა. აი, რას ფიქრობს იგი:

ვისაც მტერობა მასწყურდეს, გააღოს სახლის კარია,

სისხლ დაიგუბოს კერაში, თვითონაც შიგვე მდგარია.

ღვინოდაც იმას დაჰლევდეს, პურადაც მოსახმარია.

პირჯვარი დაიწეროდეს, მითამ საყდარში არია.

სისხლშია ჰქონდეს ქორწილი, იქ დაიწეროს ჯვარია,

დაიპატიჟოს სტუმრები, დაამწკრიოდეს ჯარია.

სისხლში დაიგოს ლოგინი, გვერდს დაიწვინოს ცალია.

ბევრი იყოლოს შვილები, ბევრი ვაჟი და ქალია.

იქვე საფლავი გათხაროს, იქ დაიმარხოს მკვდარია.

შენ რომ სხვა მოჰკლა, შენც მოგკვლენ, მკვლელს არ შაარჩენს გვარია.

სოფელში შემოსულს კი რა ხვდება:

…მიულოციან ალუდას:–„სახელიანიმც ხარია!“

ის კი თანასოფლელებთან ბრძოლის ამბავს ისე ჰყვება, რომ მუცალს აქებს და შენდობას უთვლის მის სულს:

                       „… იმ ცხონებულსა მუცალსა რკინა სდებიყო გულადა…“

და აქ ხდება სწორედ პირველი შეპაექრება უშიშასთან და ახალგაზრდებთან. განსახილველ სტროფსაც იგი უშიშას – ბებერ ხევსურს, ეუბნება და არა ბერდიას, როგორც ამას ქ–ნი მანანა წერს. ეს სიტყვები განკუთვნილია ერისკაცებისთვის და არა ღვთისმსახურთათვის ეს ძალიან, ძალიან მნიშვნელოვანია. პოემაში ალუდას ორ მხარესთან აქვს დავა, ერთს წარმოადგენს უშიშა – ერისკაცი და მასთან მყოფი ახალგაზრდები, მეორე მხარეს კი – ბერდია, ღვთისმსახური. ახალგაზრდებისა და უშიშას პოზიცია ასეთია:

„მაჰკალ, მარჯვენა არ მასჭერ, უკან მისდევდი მა რადა?“

ბერდიასი კი – ასეთი:

„როგორ ვახვეწო უფალსა, ძაღლი, ძაღლების ჯიშისა?“

ეს ორი დავა განვიხილოთ ცალ–ცალკე.

თანასოფლელები, განსაკუთრებით ახალგაზრდები, რომელთა აღზრდა და სწორ გზაზე დაყენებაა საჭირო, ალუდას სისასტიკისკენ მოუწოდებენ, რაც სულიერი თვალსაზრისით სრულიად გაუმართლებელია. მინდიაც კი, რომელმაც მორალურ დონეზე გაუგო ალუდას და ახალგაზრდებს მორალური, და არა სულიერი, გაკვეთილი ჩაუტარა, ამ სისასტიკის მომხრეა:

„წესი არ არის მტრის მოკვლა, თუ ხელ არ მასჭერ დანითა“

სწორედ ამ მრწამსის წინააღმდეგ ამბობს ალუდა ამ სტროფს:

„ჩვენ ვიტყვით კაცნი ჩვენა ვართ, მარტო ჩვენ გვზრდიან დედანი,

ჩვენა ვცხონდებით, ურჯულოთ კუპრში მიელით ქშენანი“

და ამით ამხელს მათ და წრთვნის ახალგაზრდებს: თქვენ გაუმართლებელ სისასტიკეს მაიძულებთ და ამავე დროს ცხონებაზე საუბრობთ?!

„ამის თქმით ვწარამარაობთ“

ხედავთ რას ამბობს ალუდა? ეს ხომ იგივე მესამე მცნებაა: „არ მოიხსენო სახელი უფლისა შენისა ამაოსა ზედა“, ანუ ტყუილად, ფარისევლურად, არასაჭირო ადგილას, ხიბლიდან გამომდინარე. თუ არა ხიბლი, აბა რა უნდა ეწოდოს ამ ორი ფრაზის ერთდროულად მთქმელი ადამიანების მდგომარეობას?

„რას ამბობ? ქისტის ცხონება არ დაწერილა რჯულადა“

ვითომ რჯულის თავგამოდებული დამცველები არიან და იქვე ამბობენ:

„მაჰკალ, მარჯვენა არ მასჭერ, უკან მისდევდი მა რადა?“

შემდეგი პწკარი განსახილველ სტროფში:

„ღვთისშვილთ უკეთეს იციან“

რას უნდა ნიშნავდეს ეს? როგორც ვნახეთ, ჯერჯერობით, ალუდას არსად უარუყვია ნათლობის მადლი და რასაც ის თანამოძმეებს ეუბნება, არის მხილება და მწარე მათრახი. რა თქმა უნდა, ცხონების გზა, რომელიც ადამიანებს ღვთისგან მოგვეცა, არის იესო ქრისტე და ეს გზა ნათლობაზე გადის, მაგრამ ამა თუ იმ პიროვნების ცხონება–წარწყმედას უფალი წყვეტს, რომელიც ხედავს გულებს. ჩვენ არ ვიცით თითოეული ადამიანი ბოლო წამს, სიკვდილის მიჯნაზე, უფლის პირისპირ რას ფიქრობდა და განიცდიდა, იქნებ იმ პირველი ცხონებული ავაზაკივით იყო? ალბათ, ის ავაზაკი ავაზაკად დარჩა ქრისტეს არამიმდევარ თანამედროვეთათვის. ასევე, მისი ცხონების შესახებ ვერ გაიგებდა, ალბათ, მისი თანამედროვე ყველა ქრისტიანიც, ე.ი აქედან რა გამოდის? –მისი ავაზაკობის მცოდნეთაგან ბევრი ფიქრობდა, რომ ის წარწყმდა, სინამდვილეში კი,– უკანასკნელ წამს უფლის პირისპირ მოხდა მისი განწმენდა. ასე ფიქრობდა ალუდაც, რომ არსებობს წარმწყმედი საქმეები და წარმწყმედი მდგომარეობა, ხოლო კონკრეტული ადამიანის ცხონება  ჩვენთვის  დაფარულია (აქ არ იგულისხმება საქვეყნო ღვაწლის, ან საქვეყნოდ მოუნანიებელი ცოდვის ჩამდენი), ჩვენ ცოდვილ ადამიანებთან მიმართებაში ლოცვის ძალა და მადლი მოგვეცა და ამასვე  ნიშნავს ეს პწკარიც: გინდა ღვთისშვილი იყო? – ღვთისშვილებმა უკეთესი რამ იციან – ლოცვა.

და სტროფის ბოლო ნაწილი:

„ყველანი მართალს ამბობენ განა ვინაცა ჰფიციან?“

აქ ისევ აშკარად ჩანს სარწმუნოებისადმი უსიყვარულო, ფარისვლური და, ასე ვთქვათ, „ბუკვაედური“ მიდგომის გაკიცხვა.

ახლა განვიხილოთ ალუდას დავა მეორე მხარესთან – ღვთისმსახურ ბერდიასთან: მარჯვენის მოჭრა და გალავანზე გაკვრა  მტრის მოკვლით თავმოწონებას და კმაყოფილებას ნიშნავდა, ალუდამ კი მოძმეებს მტრის მკვლელობის შემდეგ სინანულისა და მტრის სულისათვის ლოცვის მაგალითი უჩვენა, როგორც ქრისტიანმა:

„–ეგ სამხვეწროა, ბერდიავ, ძოღან მოკლულის ქისტისა–

მუცალს ეტყონდენ სახელად,–მოუნათლავის შვილისა.

კარგადაც დამიმწყალობნე, გამიმეტებავ მისთვინა,

როგორც უნდომლად მოკლულის, თავის ლამაზი ძმისთვინა.“

ამ ლოცვას უკრძალავს მას ბერდია:

„…გაურჯულებელს არჯულებ შენ ეგ არ შეგიხდებისა“

და კიდევ:

„როგორ ვახვეწო უფალსა ძაღლი, ძაღლების ჯიშისა.“

აი, ესაა ბერდიას მუქარა–პასუხი, მისთვის უცხო აღმოჩნდა სულიერი განვითარების შესაძლებლობა, ანუ გარკვეული ცუდი საქმეების ჩადენის შემდეგ ამ საქმეებზე უარის თქმა და მათი სინანულით გამოსწორება:

რამდენ სხვა მაჰკალ, შენს ქავზე ხელებ ჯღრდესავით ჰკიდია.

ზოგი ლეკისა, სხვა ქისტის, მარჯვენეების ხიდია;

ციკანიც არვის დაუკალ, განღამც კურატი დიდია.

 ალუდას კი სხვა ხმაც ესმის: გიყვარდეს მტერი შენი. მან ამ ხმას მოუსმინა და ამიტომ აღარ ემორჩილება ბერდიას. ალუდა მისწვდა ამ მცნების სიდიადეს: ხორციელი მტერიც ღვთის შვილია, ამიტომ არ უნდა დაისახო იგი სულიერ მტრადაც და არ უნდა გინდოდეს მისი სულიერი სიკვდილი, რადგან სახარების მიხედვით, მთავარი სულიერი სიკვდილია და „სულ არს ღმერთი, და თაყუანის-მცემელთა მისთა სულითა და ჭეშმარიტებითა თანა-აც თაყუანისცემაჲ“ (იოანე 4.24). ფიზიკური მტრობა იმდროინდელი ყოფიდან გამომდინარეობდა და მტრის მოკვლა ხშირად გარდაუვალი იყო, რასაც არც ალუდა უარყოფს:

„მტერს მოვკლავ, კიდევ არ მოვსჭრი მარჯვენას მაგათ ჯაბრითა.“

მაგრამ რატომ უნდა უნდოდეს ალუდას ხორციელი მტრის წარწყმედა და რატომ არ შეიძლება მისი სულისთვის ლოცვა? –აი, ამ კითხვას არა აქვს დამაჯერებელი,– სარწმუნოებიდან გამომდინარე პასუხი.

აქვე ცალკე უნდა ითქვას ბერდიას შესახებაც. ვაჟა–ფშაველას არ სჩვევია ბოლომდე გაწირვა, ყველა, ასე ვთქვათ, უარყოფით გმირს, რაც არ უნდა ცუდის მოქმედი იყოს იგი, ერთ სიტყვას მაინც შეაშველებს ხოლმე სადმე, მით უმეტეს ბერდიას, რომელიც დახატული ჰყავს, როგორც ერის მოყვარული და ღვთის მოშიში ადამიანი, რომელიც ერთგულად იცავს იმას რაც, მისი აზრით, მინდობილი აქვს. ეს ჩანს ბერდიას სიტყვებიდან:

„მამით არ მოდის ანდერძი, პაპით და პაპის–პაპითა

გონს მოდი ქრისტიანი ხარ, ურჯულოვდები მაგითა;“

მისთვის მთავარი აღმოჩნდა ფორმა და არა არსი, ამიტომ არ ეყო მას სულიერი ძალები გაეგო ის, რაც ალუდამ გაიგო და:

„ფერი დაედო ბერდიას, ფერი სხვა რიგის შიშისა.“

მაგრამ ეს შიში, ალბათ, უფრო მონის და მსახურის შიშებს შორისაა და არაა მეგობრის შიში, მით უმეტეს არაა შიში შვილისა. ღვთისადმი ოთხივე სახის შიში არსებობს და ჩვენ უნდა ვცდილობდეთ მის აღყვანას პირველიდან მეოთხემდე: შიში სასჯელისა (მონა) უნდა ავამაღლოთ საზღაურის არ მიღების შიშამდე (მსახური), შემდეგ განშორების შიშამდე (მეგობარი) და ბოლოს უნდა მივაღწიოთ შვილის შიშს: შიში მამის წყენინებისა,- რაც უკვე, სინამდვილეში სიყვარულია, ამაზე წერდა რუსთაველი:

„შიში შეიქმს სიყვარულსა“,

მაგრამ ეს ცალკე, დიდი თემაა.

ალუდას შიში ღვთისადმი და მისი სინანული უფრო მაღლა დგას ბერდიას შიშზე, ალუდას შიში ღვთის წყენინებისაა და არა სასჯელისა:

…ჯვარს არ აწყინოთ, თემს ნუ სწყევთ…

ამბობს იგი, ბერდიას შიში კი სასჯელის შიშია:

…ქისტისად საკლავის დაკვლა კარგად არ მოგიხდებისა…

და თვითონაც, სასჯელს შიშით გათანგული, უმკაცრეს სასჯელს ითხოვს ალუდას „ცდომილებისათვის“:

                 დაჯარდით, ხევსურთ შვილებო, ყველანი – დიდნი, მცირენი, –

სამართალი ვქნათ, ვუმტვრიოთ  ალუდას სახლის დირენი;

ნუ დაინანებთ, ექმნენით ცოლ-შვილის ამატირენი.

ამიტომ ვერ გაუგო ალუდას ბერდიამ, ამიტომ გაწირა იგი. ამ ქვეყნად ხშირად ხდება მსგავსი შემთხვევები, როცა იერარქიული ძალაუფლების მქონე პირი სულიერად უფრო დაბლა დგას ვინმე ერისკაცზე და იგი მას წირავს ერისა და სარწმუნოების სახელით: ასეთ რამ ჩვენს თვალწინაც მოხდა 90–იან წლებში.

 კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი და ძლიერი საბუთი აქვს ალუდას ბერდიას გულის გასანედლებლად:

„მითომ ერთნი ვართ ბერდიავ, მცხოვრებნი ერთის მთისაო“

მაგრამ აქაც ყრუ და ბრმაა ბერდია:

„ტყუილად სცთები, ალუდავ, ტყუილად იცვეთ პირსაო“

ეს ჩვენთვის, ქართველებისთვის უმნიშვნელოვანესი აზრი ვაჟას ძალიან კარგად,– წინასწარმეტყველურ დონეზე აქვს გაშლილი და განმარტებული „სტუმარ–მასპინძელში“, მაგრამ ესეც სხვა დიდი თემაა და ცალკე გამოყოფის ღირსია.

            ალუდასა და ბერდიას დაპირისპირებაში კარგად ჩანს თვით ვაჟას დამოკიდებულება მათდამი: ვაჟა ალუდას მხრესაა და ნამდვილად მისი პირით ლაპარაკობს, მაგრამ არა იმას, რასაც ქ–ნი მანანა ფიქრობს, აი როგორი ლამაზი სიმბოლური ფორმით აღწერს ალუდას ერთ-ერთ მთავარ ქმედებას და ამ აღწერით როგორ განაწყობს მკითხველს ალუდასადმი:

                        გაჯავრდა ქეთელაური, ფერი დაიდვა მგლისაო;

                        ხელი დაიკრა ფრანგულსა, შუქი ამოხდა მზისაო…

გავაგრძელოთ ალუდას განწყობაზე და სულიერ ძვრებზე საუბარი. ამ კუთხით ძალიან მნიშვნელოვანია ალუდას სიზმარი: მტრისთვის მარჯვენის მოჭრა რიტუალურ დონეზე იყო დაყენებული: მტერი მოკლულად ითვლებოდა მხოლოდ მარჯვენის მოჭრის შემდეგ, გავიხსენოთ მინდიას სიტყვები:

წესი არ არის მტრის მოკვლა თუ ხელ არ მასჭერ დანითა“

ეს რიტუალური დონე აისახა სწორედ სიზმარში: ალუდას განგმირული გულით ეცხადება ცოცხალი მუცალი და ისიც მარჯვენის მოჭრას თხოულობს მისგან:

  …ერთს წამს ხელ ვინამ დამტაცა, ტარი ჩამიდვა ხანჯრისა.

შავხედენ, მუცალი იყო, ტანთ ეცვა ჯაჭვი რვალისა,

გულზე ემჩნივა ნიშანი მე-დ იმის ბრძოლის წამისა,

ეფინა ნატყვიარშია ლეგა საფევი ბრძამისა,..

…„მინდა სიკვდილი, არ ვკვდები, მომკალო,–მითხრა ხვეწნითა“

რითიღა უნდა მოკლას ალუდამ მუცალი, გული ხომ ტყვიით „გაუნაძოძა?“–ე.ი მარჯვენის მოჭრით. სიზმრის შემდეგი ზმანება კაცის ხორცით დამზადებული კერძებით გაწყობილი სუფრაა, სადაც ალუდაც ერთ–ერთი მეინახეთაგანია. აქ სუფრა – ამქვეყნიური ყოფაა, კაცის ხორცის ჭამა კი – ცხოვრების წესი. სიზმარშიც ეწინააღმდეგება ალუდა უსულგულობას:

„რასა ვსჩადიო? – ვსჯავრობდი – უმსგავსი, შეჩვენებული“

მაგრამ აქაც გამოჩდნენ უშიშები:

„ჭამეო – რამამ მიძახა,– ნუ ჰხდები გაშტერებული,

კიდევ მიმირთვით ალუდას წვენ–ხორცი გაცხელებული“

პოემაში სხვებთან შედარებით მართალი და ნათელი პიროვნება მინდიაა, მან, როგორც უკვე აღვნიშნე, ღირსების დონეზე გაუგო ალუდას და მოძმეებიც დამოძღვრა:

„ნუ იტყვით ვაჟკაცის აუგს ენითა ქარიანითა“

და

„ადვილ ვერ იცნობთ ვაჟკაცსა, მის ვაჟკაცობის რჯულითა!“

ასევე მინდიამ ხევში გადააგდო, ანუ მოიშორა, მუცალის მოჭრილი მარჯვენა,– წარმართული კოდექსის სიმბოლო, ხევსურთა დავის საგანი:

                  მუცალის მარჯვენა არი, მიზეზი ხევსურთ რჩევისა…

მაგრამ ბოლომდე ვერც ის ჩასწვდა ალუდას წუხილს, ამიტომ არც მას ეყო სულიერი ძალა ალუდას დასაცავად და აცრემლებული, – თანაგრძნობით გამსჭვალული გვერდზე გადგა, არ დაიდო წილი უკეთურებაში.

ვერ გაიგო თემმა ალუდას გულისთქმა და სწორედ იმ მიზეზით მოიკვეთა, რისთვისაც თავად ალუდა იბრძოდა – სჯულის დასაცავად: „გიყვარდეს მტერი შენი და ულოცევდით მაჭირვებელთა თქვენთა“ (მათე 5.44.). ამგვარი უსულგულობის გასამართლებლად მოძალადეს მუდამ სჭირდება ცილისწამება, არც ალუდა იყო გამონაკლისი: სარწმუნოებისა და ქვეყნისთვის თავდადებულს ცილისმწამებლური ბრალი წაუყენეს და სასტიკი განაჩენი გამოუტანეს:

                        „მოკვეთილ იყოს, სხვა ქვეყნის ცა–ღრუბლის შანამზირები“

 ასეთია ზოგადად ყველა ჭეშმარიტი ქრისტიანის ხვედრი, რადგან ასეთი იყო თვით ქრისტეს ხვედრიც: იგი ხომ რჯულის დარღვევისათვის აცვეს ჯვარს.

ალუდა ბოლომდე რჩება ქრისტიანად, ის ვერც ასეთმა უსამართლო და სასტიკმა მოპყრობამ გააბოროტა,- ესეც ხომ ჭეშმარიტი ქრისტიანის თვისებაა? გახსოვთ ალბათ, რას პასუხობს იგი თემის მიმართ გამოთქმულ დედის არც თუ ისე უსაფუძვლო საყვედურს:

 ჯავრობით ეტყვის ალუდა: – „დიაცნო, ნუ ხართ ყბედადა!

 მოდით, მომყევით ვიდინოთ, ღმერთმ ეს გვარგუნა ბედადა,

 ჯვარს არ აწყინოთ, თემს ნუ სწყევთ, ნუ გადიქცევით ცეტადა!“

აი, ალუდას შიში ღვთისადმი.

ვაჟას რომ მართლაც ბევრი აქვს ნაფიქრი ამ პოემაზე ამის დასტურად კიდევ სამ არგუმენტს მოვიშველიებ:

პირველი, – რატომ მოსჭრა ალუდამ მუცალის ძმას მარჯვენა? ვაჟა–ფშაველა ღრმად მორწმუნე ადამიანია და კარგად იცის, რომ ცოდვა ასე,– ერთი ხელის მოსმით არ იკურნება. ალუდა  მარჯვენის მოჭრის წეს–ჩვეულების სისასტიკეს მუცალის პიროვნული ღირსებების დანახვის მერე ჩასწვდა და ამის შემდეგ პოემის მსვლელობისას, ჩვენს თვალწინ იზრდება იგი: ჯერ მხოლოდ მუცალს არ სჭრის მარჯვენას, შემდეგ:

„მტერს მოვკლავ, კიდევ არ მოვსჭრი მარჯვენას მაგათ ჯაბრითა.“

და ბოლოს:

                 „ვაი, ეგეთას სამართალს, მონათლულს ცოდვა–ბრალითა“

ხოლო თვით მუცალის ძმას ასე მოიხსენიებს:

                  …როგორც უნდომლად მოკლულის  თავის ლამაზის ძმისთვინა...

და ასეთი მოხსენიებით გამოხატავს სინანულს ჩადენილის გამო. ისედაც ცნობილია, რომ ყველა მოვლენას აქვს ინერცია,– შეხედულების ცვლილებასაც, მათ შორის.

მეორე: სასტიკი და უსამართლო განაჩენის აღსრულებისას მსაჯულს აღგზნებული ბრბო სჭირდება და არა მოაზროვნე, გაწონასწორებულ ადამიანთა კრებული–თემი; არც ეს დეტალი გამორჩენია ვაჟას:

                        შასმულებმ ხევსურთ შვილებმა  მაიმარჯვიან ფარები,

 უნდა სცან ქეთელაურსა, კაპასად ჟღერენ რვალები.

და მესამე: უსამართლო მრისხანებით ავსებული ადამიანი არასწორად აფასებს მოვლენებს,– თავის გასამართლებლად ცდილობს მათ გამოყენებას, ამ სულიერი მიდრეკილების აღსაწერად ვაჟა შემდეგ სურათს ხატავს: როდესაც მუცალის მარჯვენა ძაღლს მიუგდეს

                        პირი არ ახლო ქოფაკმა, მორთო ღმუილი ბრალისა

ძაღლს შეებრალა მუცალი, ბერდიას – არა, მან ძაღლის საქციელი სათავისოდ განმარტა:

                        ძაღლი ძაღლის ძვალს არ სტეხსო, თქმულია იმავ თავითა.

მოდით, ახლა დასკვნის სახით, გადავხედოთ რა დამოკიდებულება აქვს ალუდას მუცალისადმი:

…ვაჟკაცო, ჩემგან მოკლულო, ღმერთმა გაცხონოს მკვდარიო…

…კარგი გყოლია გამდელი, ღმერთმ გიდღეგრძელოს გვარიო!..

…იმ ცხონებულსა მუცალსა, რკინა სდებიყო გულადა!..

…კაის ყმის მარჯვენა არი, გული მეწვება ბრალითა…

…- ეგ სამხვეწროა, ბერდიავ, ძოღან მოკლულის ქისტისა.

მუცალს ეტყოდენ სახელად, მაუნათლავის შვილისა…

                       …თან შაეხვეწა ბატონსა:– „ნუ შამიცოდებ შვილსაო,

ალლადა ჰქონდეს მუცალსა, მაგ მოუნათლავ გმირსაო“…

როგორც ვხედავთ, იგი მისთვის, – მისი ცხონებისათვის ლოცულობს და თუ სადმე მის ნაკლს ახსენებს, -ეს არის მხოლოდ მოუნათლავობა, ანუ, ეს მიაჩნია მუცალისათვის მთავარ დამაბრკოლებლად ცხონების გზაზე, ცხონებისათვის ლოცვაც ხომ სწორედ ასეა აგებული: „უფალო მიუტევე შეცოდებანი და დაუმკვიდრე სასუფეველი“. აი, ქ–ნო მანანა, მუცალის რომელი ცოდვის მიტევებისთვის ლოცულობს ალუდა. ვაჟა ალუდას პირით ნათლობას კი არ უარყოფს, არამედ პირიქით, – მოუნათლავობასთან შედარებით, ის არც კი ახსენებს ისეთ ცოდვებს, როგორიც მკვლელობა და ქურდობაა, რაც უდავოდ ჰქონდა მუცალს და ეს კარგად ჩანს პოემაში. ასე რომ, როგორც ვნახეთ, განსახილველ სტროფს მხოლოდ მამხილებელი და აღმზრდელობითი დანიშნულება აქვს და არ წარმოადგენს ნათლობის დოგმატის უარყოფას, რადგან აღარ მეორდება უშუალოდ საღვთისმეტყველო კამათში ბერდიასთან; ასევე ეს სტროფი არის ალუდას იმედი, რომ მისი ლოცვა შედეგს გამოიღებს.

            აქაც შეიძლებოდა ამ წერილის დასრულება, მაგრამ კიდევ ერთი სამწუხარო გარემოება უნდა აღვნიშნო: თედო სახოკიას მოგონება, ჩემის აზრით, ქ–ნ მანანას მოჰყავს, როგორც დამატებითი არგუმენტი თავისი შეხედულების დასამტკიცებლად, ანუ: „ვაჟა ალუდას პირით ეკუმენიზმს ქადაგებს.“ თუმცა ერთი შეხედვით წერილის დასაწყისში, თითქოს ეჭვით უყურებს მოგონებაში აღწერილი ფაქტის არსებობას, ამიტომ საჭიროა თვით ამ მოგონების უტყუარობაზეც ითქვას ორიოდ სიტყვა, კერძოდ: მოგონებაში აღწერილი შემთხვევის ნამდვილობა დიდ ეჭვს იწვევს სამი უდავო გარემოების გამო. პირველი ის, რომ თედო სახოკია თავად იყო რევოლუციონერი და ათეისტი, მისი მრწამსი ამ მოგონებაშიც კარგად ჩანს („…როგორც მოწაფეებში, ისე ბნელში მყოფი გლეხებისთვის თვლებზე გადაფარებული სარწმუნოებრივი ლიბრი მოეშორებინა და თვალები აეხილა…“ თედო სახოკიას სიტყვები გახლავთ ამავე მოგონებიდან). მეორე: ეს შემთხვევა სინამდვილეს რომ შეესაბამებოდეს, მაშინ ბოლშევიზმის 70–წლიან ხანაში მას ძალიან ეფექტურად გამოიყენებდნენ და არაერთხელ მოიხსენიებდნენ, თუნდაც ზემოხსენებულ სტროფთან ერთად იმის დასამტკიცებლად, რომ „ვაჟა ამაღლდა ვიწრო ქრისტიანულ დოგმატებზე.“ და მესამე: ეს ამბავი თუ  გაუხარდებოდათ სოც–დემოკრატებს და სათავისოდ შეეცდებოდნენ მის გამოყენებას, სამაგიეროდ გულს მოუკლავდა და შეაშფოთებდა მამულიშვილებს როგორც ერისკაცებს, ისე სამღვდელოთ (იმ პერიოდში არც ერთის ნაკლებობას არ განიცდიდა საქართველო) და აუცილებლად სადღაც ჰპოვებდა გამოხმაურებას, თუნდაც ზეპირი გადმოცემის სახით…

ბადრი დანელია

593 339 227

წერილი გამოქვეყნდა ჟურნალის „ჩვენი მწერლობა“ 2013 წლის 22 თებერვლის 4(186) ნომერში

–––––––––––––––––––

1) საუბარია თედო სახოკიას მოგონებაზე, თითქოს ვაჟამ წმიდა გიორგის ხატს ესროლა.

  2) ვაჟა–ფშაველას წერილი „კრიტიკა იპ. ვართაგავასი“.

  *** სათაური წარმოადგერნს ამავე პოემის ერთი ტაეპის პერიფრაზს: „ადვილ ნუ იტყვით ვაჟკაცზე,   არა ვარგაო, იმასა“

***

სპექტაკლი „სტუმარ–მასპინძელი“

თბილისის შოთა რუსთაველის სახელობის სახელმწიფო აკადემიურ თეატრში დაიდგა ვაჟა–ფშაველას „სტუმარ–მასპინძელი“.

მინდა აღვნიშნო რამდენიმე მნიშვნელოვანი მომენტი, პირდაპირ ვიტყვი, უარყოფითი კუთხით.

დავიწყოთ იმით, რომ შეცვლილია ვაჟასეული წარმოჩენა მთავარი გმირებისა და ამ გმირების ურთიერთმიმართება. პოემის მთავარი გმირები არიან ჯოყოლა, ზვიადაური და მუსა, რადგან თითოეული მათგანის ფუნქციის გაუქმება, ან შეცვლა პრინციპულად შეცვლის პოემის არსს და გადააქცევს მას სხვა ნაწარმოებად. პოემის მეოთხე გმირი – აღაზა, არის ამ უმშვენიერესი ქმნილების ულამაზესი სამკაული და მხოლოდ ამ მხრივ შეგვიძლია მისი ჩათვლა მთავარ გმირად, თორემ მის გარეშეც „სტუმარ–მასპინძელი“ იქნება „სტუმარ–მასპინძელი“, მაგრამ დაკარგავს უძვირფასეს და თვალისმომჭრელად ელვარე სამკაულს. რომ არ შეიქმნას ცრუ შთაბეჭდილება, თითქოს აღაზას დანიშნულებას უარვყოფ, ამიტომ აქვე ვიტყვი: აღაზა იმდენად ღრმად გააზრებული – პოეტურად და შინაარსობრივად დატვირთული – სახეა, რომ მე თუ მკითხავთ, ნეტავ მარტო მასზე, როგორც ცალკე არსზე, დაეწერა კიდევ ერთი პოემა ვაჟას.

სპექტაკლში კი მთავარი გმირი აღაზაა, – ყველაფერი ხომ მის გარშემო ტრიალებს…

და თანაც, – როგორც ქალის.

            მეორე მნიშვნელოვანი დარღვევა ზვიადაურის სცენური სახეა. იგი სპექტაკლში წარმოდგენილია ამორალურ ადამიანად და ამავდროულად, რაღაცნაირად ისტერიული და გაუწონასწორებელიცაა,  რაც არაფრით მოგვაგონებს პოემისეულ ღირსეულ პიროვნებას.

რაოდენ გასაოცარიც არ უნდა იყოს, ზვიადაური ჯოყოლას ოჯახში შესვლისთანავე, არც მეტი, არც ნაკლები, თვალს დაადგამს… აღაზას, ჯოყოლას ცოლს, ოჯახის დიასახლისს, ამ ლოგიკაში კი უკვე მშვენივრად ჯდება, რომ სცენური აღაზაც თანაგრძნობით ხვდება ამას. მსოფლიოს ყველა კუთხეში, განსაკუთრებით კავკასიაში, უდიდეს სირცხვილად ითვლება მსგავსი საქციელი და ამ დროს, სტუმარ–მასპინძლობის წეს–ჩვეულების აპოლოგიის, – ვაჟას „სტუმარ–მასპინძლის“ ასე დამახინჯება? ეს ხომ წარმოუდგენელი მკრეხელობაა.

 ეს მოტივი გასდევს მთელ სპექტაკლს და მისი მთავარი ინტრიგა აქედან საზრდოობს. სპექტაკლისეული ზემოთქმული კონცეპტი კარგად იკვეთება ორ ძირითად სცენაში: პირველი, ჯოყოლასა და ზვიადაურის შინაგანი და ფიზიკური დაპირისპირება სუფრასთან, როცა სცენის სიღრმეში განათებული აღაზა მოჩანს, ეს სტანდარტული თეატრალური ხერხი იმას მიანიშნებს, რომ ამ დაპირისპირების მიზეზი აღაზაა, –  მათი გონება სწორედ მას დასტრიალებს, აქ  ისინი მეტოქეები არიან აღაზას გამო, პოემაში კი:

                        ივახშმეს, თვისი სტუმარი მასპინძელს მოსწონს გულითა.

                        „კარგი ვაჟკაცი ეტყობა“ – ფიცულობს თავის რჯულითა.

– „ეს ერთი ცნობა, ხვალ ძმობა, ერთად შევთვისდეთ სულითა“…

მეორე მაგალითი აღაზასაგან ზვიადაურის დატირების სცენაა: აღაზა თავის წარმოსახვაში აცოცხლებს ზვიადაურს, როგორც კაცს, ეხუტება მას და ჩაესმის მისი საარშიყო სიტყვები. ვაჟა კი სრულიად სხვაგვარად განმარტავს ამ დატირების ერთადერთ მიზეზს:

…ზვიადაურის სიკვდილი თვალებში ელანდებოდა.

სტიროდა, მაგრამ ტირილი არ იყო, ეხათრებოდა:

ერთ მხრივ ხათრი აქვს თემისა, მეორით – ღმერთი აშინებს,

ქისტეთის მტრისა მოზარეს თავს რისხვას გადმოადინებს.

ეს ფიქრი გონებისაა, გული თავისას შვრებოდა,

კაცის კაცურად სიკვდილი გულიდამ არა ჰქრებოდა.

ქალის გულს იგი სურათი შიგ გაეყარა ისრადა;

იმან დაადვა ლამაზსა დაკლულის გლოვა კისრადა

და არა ხორციელმა ვნებამ, როგორც ეს სპექტაკლშია.

პოემის შინაარსიდან გამომდინარე, თითქოს აღარც უნდა ყოფილიყო საჭირო დატირების მიზეზის ცალკე ახსნა, მაგრამ, როგორც ჩანს ეს ვაჟას აუცილებლად მიუჩნევია და სამართლიანადაც, რადგან თურმე შესაძლებელი ყოფილა აღაზას ამ საქციელის სხვაგვარი აღქმაც. აღარ გავაგრძელებ დატირების სპექტაკლისეული და პოემისეული სცენების შედარებას, რადგან არაფერია მათ შორის საერთო, გარდა ზოგიერთი ფრაზისა, გავიხსენებ მხოლოდ ამ ეპიზოდის ვაჟასეულ შეუდარებელ, თეატრალიზებულ ფინალს, ერთ ლამაზ სცენად რომ გამოდგება:

აიხსნა დანა, მიჰმართა ზვიადაურსა იმითა,

ააჭრა ნიშნად, სახსოვრად სამი ბალანი პირითა,

ჩიქილის ტოტში შეხვია ბროლის თითებით თლილითა…

            ალბათ, გასაკვირიც არ არის, რომ ჩვენს ზნეობრივად დაკნინებულ ეპოქაში ნაწარმოებში აღწერილი ლამაზი ქალის დანახვისა და ახლა კიდევ იმის „გულში გაყრილი ისრის“ გაგონებაზე ერთი სავსებით ბანალური, ხორციელი გრძნობა წარმოგვიდგეს. ეს არის დღევანდელი პროგრესული, ტექნოკრატიული ცივილიზაციის ნაყოფი. ჩვენი ვიწრო თვალსაწიერით ვუცქერით, ვაფასებთ და აღვიქვამთ არა მარტო ვაჟა-ფშაველას, არამედ აგიოგრაფიას, რუსთაველს, შექსპირს, ფლობერს… ეს ამ ჟამის და ყველა  ცალკეული ადამიანის  პრობლემაა, რომელთანაც მიმართებაში თითოეული საკუთარი სულიერი სამყაროს შესატყვისად რეაგირებს.

            მესამე დიდი არსობრივი შეცდომა სპექტაკლში არის რელიგიური საკითხი. პოემაში ვაჟა ჯოყოლასა და ზვიადაურს შორის არანაირ სარწმუნოებრივ ბარიერს არ ქმნის, რადგან ჯოყოლაც და ზვიადაურიც დიდი პიროვნებები არიან და კარგად ესმით, რომ სარწმუნოება სულიერი გადარჩენის საქმეა და ყოფით განსაცდელში ჩავარდნილ სხვაგვარად მორწმუნესთან შენი სარწმუნოების ხაზგასმა ფარისევლობაა და სხვა არაფერი. ასეა ქრისტიანობაში და ვფიქრობ, ასევეა ისლამშიც.

სპექტაკლში არის ასეთი სცენა: სუფრასთან დასხდომის წინ ჯოყოლა მაჰმადიანური წესით ილოცებს, ზვიადაური კი, ამის შემყურე, თითქოს პროტესტის ნიშნად, მოჰყვება პირჯვრის გამალებულ გამოსახვას, შემდეგ კი – ფეხმორთხმით მჯდომი ჯოყოლას ჯინაზე თვითონაც ფეხმორთხმით რომ არ დაჯდეს, ადგილს ვეღარ პოულობს და სუფრასთან, ასე ვთქვათ, ცმუკავს.

წუთისოფლის უკუღმართობის გამო, კავკასიაში მცხოვრებ სისხლით მონათესავე ერებს მძიმე ხვედრი გვერგო: გარსშემორტყმულმა იმპერიებმა არამხოლოდ ტერიტორიულად, არამედ სარწმუნოებრივადაც დაგვყვეს. დიდი გულისტკივილით უყურებდა ამას ვაჟა და ამიტომ თავისი შემოქმედებით ქადაგებდა ძმათა ერთობას, რადგან სარწმუნოება სულიერია, ხოლო სისხლით ნათესაობა ამქვეყნიური და თუ ფიზიკურად გადარჩენა გვინდა გარსმომდგარ ამ უკიდეგანო მტრულ ოკეანეში, კავკასიელებმა საერთო ენა უნდა გამოვნახოთ კაცობრივი სჯულის დონეზე მაინც, ვინ იცის იქნებ შემდეგ სულიერებაშიც მოხდეს ჩვენი ერთობა. პოემის ძირითადი არსიც ეს არის და ამასვე ადასტურებს პოემის ფინალიც, – ხილვა:

იმ კლდის თავს, საცა ჯოყოლა მოჰკლეს ხევსურთა ბრძოლაში,

ღამ-ღამ ჰხედავენ სურათსა ზვავისგან ნაგალს გორაში:

კლდის თავს წადგება ჯოყოლა, სასაფლაოსკე იძახებს:

“ზვიადაურო, ძმობილო, რად არ მაჩვენებ შენს სახეს?!”

სასაფლაოდამ წამოვა აჩრდილი ფარ-ხმალიანი,

გულზე უწყვია დაკრეფით მკლავები სამკლავიანი.

მივა და მიესალმება თავის ძმობილსა მდუმარედ.

იქვე აღაზაც ამოდის სახე მოწყენით, მწუხარედ.

ენთება ცეცხლი მათს გვერდით, მკრთალადა ბჟუტავს მთაზედა;

იმათ ჰმასპინძლობს აღაზა, ჯიხვის მწვადს უწვავს ალზედა.

ვაჟკაცობისას ამბობენ, ერთურთის დანდობისასა,

სტუმარ-მასპინძლის წესზედა ცნობის და და-ძმობისასა.

ხოლო „სტუმარ–მასპინძლის“ რეჟისორისეული, ასე ვთქვათ, ვულგარული გააზრება შეურაცხმყოფელია და დამამცირებელი პოემისათვის; საზიანოა, ვაჟასთვის ასე სანუკვარი, ხოლო ჩვენთვის უაღრესად მნიშვნელოვანი ერთიანი კავკასიური იდეისათვის და  პროვოკაციაა სარწმუნოებრივი შემწყნარებლობის გზაზე.

ყოველივე ზემოთქმულიდან გამომდინარე, ეს სპექტაკლი არის რაღაც სხვა ნაწარმოების და არა ვაჟა–ფშაველას „სტუმარ–მასპინძლის“ თეატრალური წარმოდგენა.

ბადრი დანელია  

593 339 227

წერილი გამოქვეყნდა ჟურნალის „ჩვენი მწერლობა“ 2015 წლის 1 მაისის ნომერში.

 
%d bloggers like this: