IBERIANA-2 – იბერია გუშინ, დღეს, ხვალ

• ეკლესიის საჭეთმპყრობელნი

 ♥ Georgia-საქართველო

 

სერგო ვარდოსანიძე

ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი.
2011 წ, თბილისი

XX საუკუნის საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის საჭეთმპყრობელნი და მათი ოპონენტები

 (1918-1927)

 

წინასიტყვაობა

XVIII საუკუნის დიდი ქართველი ისტორიკოსის ვახუშტი ბაგრატიონის განმარტებით, “მატიანე განარჩევს კეთილსა და ბოროტს, მატიანე აღამაღლებს კეთილის ქმნულებას და ჰგმობს უკეთურთ ქმნულებას. მატიანე მეტყველებს ჭეშმარიტსა და არა სცბის (სინამდვილეს არ აყალბებს) და მოწმობს სხვათა და სხვათა, მატიანე განამხნობს და ერთგულ ჰყოფს ქუეყნისად, მატიანე აცნობს ნათესავთ შთამომავლობასა და დასდებს თავსა სარწმუნოებისათვის და მოყვარულ ჰყოფს მოყვასსა მოყვასისა მიმართ.”
XX საუკუნის საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის ისტორია თავის თავში მოიცავს როგორც ამაღლებულ, წარმატებულ, ასევე რთულ წინააღმდეგობრივ მოვლენებსაც. საარქივო მასალები, პირად კოლექციებში შემორჩენილი საოცარი ფაქტები ადასტურებს რაოდენ რთული იყო სასულიერო პირობა, ჯერ ავტოკეფალია წართმეულ საქართველოს ეკლესიაში, ხოლო შემდგომ – კომუნისტურ ხანაში, რა ძნელი იყო, დარჩენილიყავი მოუსყიდველი, ზნესრული და სულიერად განსპეტაკებული, როგორც მაგალითი ჭეშმარიტი ქრისტიანისა. განსაცდელები, რეპრესიები, ეკლესიის შიგნიდან რღვევის პოლიტიკა, რომელიც ეკლესიის გარეთ იგეგმებოდა, ბევრ სასულიერო პირს აიძულებდა რაღაც კომპრომისებზე წასვლას… თუმცა, თავის გადარჩენის სურვილი ზოგიერთ სასულიერო პირს მიუღებელ ნაბიჯებს ადგმევინებდა. ბევრს ვფიქრობდი, საზოგადოებისათვის უცნობი ზოგიერთი დოკუმენტის არქივებიდან დღის სინათლეზე გამოტანა რამდენად მართებული იყო, მაგრამ ბოლოს მაინც გადავწყვიტე მათი გამოქვეყნება. წარმოდგენილი ისტორიული ქრონიკები იწერებოდა დიდი გულისტკივილითა და სიფრთხილით. კიდევ ერთხელ ვითხოვთ ჩვენი წინაპრებისგან დიდსულოვან პატიებას, მაგრამ წარსულის ტრაგიკული მოვლენების პირუთვნელად შეფასება აწმყოსა და მომავლის სწორად გააზრების საფუძველი უნდა გახდეს.

ტრაგიკული 1918 წელი

საქართველოს მართლმადიდებული სამოციქულო ეკლესიის ავტოკეფალიის გაუქმება, კათოლიკოს-პატრიარქობის ნაცვლად ეგზარქოსობის დაწესება, ქართული წირვა-ლოცვების, გალობის ეკლესია-მონასტრებიდან განდევნა, ქართული საეკლესიო კანონიკური ტრადიციების უგულებელყოფა, ქართველ წმინდანთა საეკლესიო დღესასწაულებზე მოუხსენებლობა, ბრძოლა ქართული ენის, ლიტერატურის, საქართველოს ისტორიის, ქართველი ერის ეროვნული ღირსების წინააღმდეგ იყო “ერთმორწმუნეობის დოგმებზე” დამყარებული იდეოლოგიის კრახის საფუძველი. ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა XIX საუკუნის I ნახევარში უფრო სტიქიურ-ემოციური მუხტის მატარებელი იყო, XIX საუკუნის II ნახევარში კი რუსეთის კოლონიური პოლიტიკის წინააღმდეგ ბრძოლამ გააზრებული ხასიათი მიიღო. პირველ ეტაპზე ეს ბრძოლა შემოიფარგლებოდა “რანი ვიყავით წარსულში”, შემდეგ “რანი ვართ აწმყოში” და “რანი ვიქნებით მომავალში.” ქართული საზოგადოებისათვის ეროვნული ღირსების აღდგენა ეკლესიური და სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის გარეშე წარმოუდგენელი იყო.

სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენისათვის ბრძოლისათვის საზოგადოების მომზადებას ხელმძღვანელობდნენ: ილია ჭავჭავაძე, აკაკი წერეთელი, იაკობ გოგებაშვილი, ვაჟა-ფშაველა, ნიკო ნიკოლაძე და სხვები.

ეკლესიური დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის სათავეში იყვნენ ეპისკოპოსები: კირიონ საძაგლიშვილი, ანტონ გიორგაძე, ლეონიდე ოქროპირიძე, არქიმანდრიტი ამბროსი ხელაია, დეკანოზები: ნიკიტა თალაკვაძე, კალისტრატე ცინცაძე, ქრისტეფორე ციცქიშვილი, იოსებ ჩიჯავაძე. როდესაც რუსეთის საერო და სასულიერო ხელისუფლებამ დაინახა, რომ საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის უკანონოდ გაუქმებული ავტოკეფალიის აღდგენისათვის ბრძოლა გასცდა თეორიულ ხასიათს და მიზანმიმართულ პრაქტიკულ ქმედებებში გადაიზარდა, დაიწყო ქართველი ავტოკეფალისტების სასტიკი დევნა-შევიწროება. ყველაზე დიდი რისხვა თავს დაატყდა ავტოკეფალური მოძრაობის აღიარებულ მეთაურს ეპისკოპოს კირიონ საძაგლიშვილს. ამიტომ მას ხშირად უცვლიდნენ ეპარქიებს, 1898-1902 წლებში იგი ჯერ ალავერდის, ხოლო შემდეგ გორის ეპარქიას განაგებდა, 1902 წელს – კამენეცკ-პოდოლსკის ეპარქიას, 1903 წელს – ხერსონის, 1904 წელს – ორიოლის, 1906 წელს – სოხუმის, 1907 წელს გადაასახლეს კოვნოს ეპარქიაში, 1908-1914 წლებში იმპერატორ ნიკოლოზ II-ის ბრძანებით ჩამოართვეს ეპისკოპოსის ხარისხი და პოლიციის მეთვალყურეობის ქვეშ იმყოფებოდა. რა ბრალდებები არ წაუყენეს მას: საქართველოს ეგზარქოს ნიკონის მკვლელობის ორგანიზება, აფხაზების გაქართველების მცდელობა, რუსეთის სახელმწიფო ინტერესების წინააღმდეგ ბრძოლა კავკასიაში. კოლონიურმა ხელისუფლებამ სულიერად ვერ გატეხა ეპისკოპოსი კირიონი, რომლის ცხოვრების დევიზი იყო “სამშობლოზედ მზრუნველი მამულიშვილი უშიშრად ეგებება სიკვდილს,” “თავისუფლება ის წმინდა და ტკბილი დედის ძუძუა, რომელმაც გამოგვზარდა ჩვენ და კაცად გვაქცია. მონობისთანა მწარე ხვედრი დედამიწამ არ იცის. თავისუფლებას ბინა აქვს თავისუფალი კაცის გულში. იგი დამაგვირგვინებელია ჩვენი ცხოვრებისა, თავისუფლება ღვთიური ნიჭია.”1

გადასახლებაში ყოფნის ჟამს დაიწერა მისი პოლემიკური ხასიათის გამოკვლევა “ივერიის კულტურული როლი რუსეთის ისტორიაში,” რომელიც თანამემამულეებს შეახსენებდა ჩვენს დიდებულ ისტორიულ წარსულს და მისი ცივილიზაციის როლს რუსეთის ისტორიაში. ეპისკოპოს კირიონის დიდ სულიერ ძალას, შეუპოვრობასა და შეუდრეკელობას კარგად გამოხატავს სანაქსარის უდაბნოდან გამოგზავნილი წერილი დეკანოზ იოსებ ჩიჯავაძისადმი: “ჩემი აქ ყოფნა ხომ მეტად მძიმეა, მაგრამ მით უფრო დამიმძიმდება, როდესაც გულსაკლავი და არასანუგეშო ამბები მომივა სამშობლოდან… მომავალი ჩვენს ხელშია, კეთილსინდისიერი შრომაა მისი დამაგვირგვინებელი… წინ ფიანდაზის მაგივრად, მართალია, ეკლიანი გზა გვიდევს, მაგრამ ვარდი უეკლოდ ვის მოუკრეფია, სიყვარულით უნდა ავიტანოთ ტანჯვა, ვინაიდან ტანჯვა სიყვარულის ნაყოფია, ძალა ტანჯვაშია.”2 ეპისკოპოსი კირიონი ხელისუფლების დევნა-შევიწროებამ კი არ დაასუსტა, პირიქით კიდევ უფრო აღამაღლა თანამემამულეთა თვალში. ამის დასტური იყო 1908 წელს ხარკოვში მცხოვრებ ქართველ სტუდენტთა წერილი გადასახლებაში მყოფ ეპისკოპოს კირიონისადმი: “უფალო კირიონ! თქვენ ხართ სამშაბლოს უსაზღვრო სიყვარულით აღგზნებული, ყოველი თქვენი მოქმედება აღბეჭდილია ხალხისადმი განუზომელი მზრუნველობით, თქვენი განუშორებელი ფიქრია სიყვარული, სამშობლოს კეთილდღეობა, რომლისათვის არ ზოგავთ ძალ-ღონეს, მზად ხართ შესწიროთ თვით სიცოცხლეც კი… სამშობლოს ტკივილი თქვენ ტკივილად გაქვთ მიჩნეული, მისი ნეტარება თქვენ ნეტარებად, ყოველ თქვენ მოქმედებაში, სურვილში თუ ლტოლვილებაში მუდამ ის გამოსჭვივის, თუ რა წვლილი შეიტანოთ ჩაგრულთა სანუგეშებლად და რა იღონოთ დამჩაგვრელთა დასამხობად… ხალხისადმი ამნაირ განუსაზღვრელი სიყვარულითა და მზრუნველობით აღჭურვილი დაშორდით ამ ქვეყნიურ ყველანაირ სიამოვნებას და აღიკვეცეთ ბერად… მითომ რომ უფრო მეტი დრო გქონოდათ ნაყოფიერი მუშაობისათვის… როდესაც რევოლუციამ იფეთქა (იგულისხმება 1905-1907 წ.წ. რევოლუცია რუსეთში, ს.ვ.) და ჩაგრულთა ხმა დაუმალავად შეიქმნა, მაშინ თქვენ აღიმაღლეთ ხმა და თავისუფლების მოძრაობისაკენ სიხარულით გაეშურეთ, რადგან მასში ხედავდით საერთოდ ჩაგრულ ხალხთა აღდგენას და კერძოდ, თქვენი ქვეყნის მძიმე მონობისაგან განთავისუფლებას, მაგრამ რა ჩანელდა რევოლუცია, თქვენ, როგორც ერთი საუკეთესო მფარველი ქართველი ერისა, გახდით მსხვერპლი გამძვინვარებული რეაქციისა… გაძლევთ პირობას, რომ თქვენი მიწა-წყლის ახალგაზრდა შვილები, თქვენი უმცროსი ძმები, თქვენთან ერთად გაილაშქრებენ საერთო მტერზედ და მტრის შემუსვრით ააყვავებენ გათელილ კუთხეს და ჩაგრულ ერს, ვინატროთ, რომ მალე, სულ მალე მტერი შემუსვრილიყოს, ჩაგრული ერი განთავისუფლებულიყვეს და ჩვენ ქართულ ეკლესიას ავტოკეფალია მინიჭებოდეს, თქვენ კი მის პირველ მმართველ კა- თოლიკოსად გვენახოთ”.3

ერისკაცთაგან კირიონის დასაცავად ხმა აღიმაღლა აკაკი წერეთელმა, რომელიც ერთ კერძო წერილში წერდა: “ეპისკოპოს კირიონის ამბავმა ლახვარი გამიყარა… რაც იმედები მქონდა, სულ გამიქარწყლა, მაგრამ ახლა ამაზე გლოვის დრო აღარ არის!… თავს არ დავზოგავ, წავალ პეტერბურგში და თუ ჩემი არ გავიტანე, ცოცხალი აღარ დავბრუნდები და მტრებს კი აღარ გავახარებ.”4 ეპისკოპოს კირიონის დევნა-შევიწროების წინააღმდეგ ხმა აღიმაღლა ევროპაში მოღვაწე ქართველმა მეცნიერმა, კათოლიკე მღვდელმა მიხეილ თამარაშვილმა. პროფესორმა ალექსანდრე ცაგარელმა 1909 წლის 2 აპრილს ოლივერ უორდროპს აცნობა: “ეპისკოპოსი კირიონი გაგზავნეს ხარკოვიდან ერთ მონასტერში – ტამბოვის გუბერნიაში საცხოვრებლად, ცოტა ავად არის, მაგრამ მოსკოვში საავადმყოფოში არ დაარჩინეს, ძალით წაიყვანა პოლიციამ მონასტერში.”5 1909 წლის 20 მარტს ბელგიიდან ადამიანის უფლებათა დაცვის თავმჯდომარემ ჟორჟ ლორანმა რუსეთის სახელმწიფო სათათბიროს ყოფილ თავმჯდომარეს ხომიაკოვს სთხოვა დაეცვა ეპისკოპოსი კირიონი დევნა-შევიწროებისაგან. ეპისკოპოს კირიონს გამოესარჩლა აგრეთვე სახელმწიფო სათათბიროს სოციალ-დემოკრატი დეპუტატი ევგენი გეგეჭკორი: `ბრწყინვალე პიროვნება ეპისკოპოსი კირიონი მის მტერთ მოსვენებას არ აძლევს, მის სახელს რომ ჩირქი მოსცხონ, საშუალებას არ ზოგავენ.”6

ეპისკოპოსი კირიონი მადლობას მოახსენებდა მის მრავალრიცხოვან გულშემატკივრებს და ამშვიდებდა: “ტანჯვას კაცი ადვილად აიტანს, როდესაც დარწმუნებულია, რომ მისი ტანჯვა თანამემამულეებს ბედნიერებას მიანიჭებსო.” რუსეთის საიმპერატორო ხელისუფლებამ 1915 წელს შეწყვიტა ეპისკოპოს კირიონის დევნა-შევიწროება. იგი დანიშნეს პოლოცკისა და ვიტებსკის ეპისკოპოსად, მაგრამ სამშობლოში დაბრუნების უფლება არ მისცეს. ხელისუფლებამ დაასკვნა, რომ საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის მოთხოვნა წარსულს ჩაბარდა.

1917 წლის იანვარ-თებერვალში რუსეთის იმპერიაში სოციალურ-ეკონომიკურმა და პოლიტიკურმა კრიზისმა იმპერატორი ნიკოლოზ II აიძულა ტახტიდან გადამდგარიყო. შექმნილი ვითარებით ყველაზე კარგად ქართველმა ავტოკეფალისტებმა ისარგებლეს – 1917 წლის 12 მარტს სვეტიცხოვლის საპატრიარქო ტაძარში მიიღეს საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის აქტი, საეკლესიო კრების მოწვევამდე შექმნეს საქართველოს ეკლესიის დროებითი მმართველობა, დროებითი მმართველობის თავმჯდომარედ დანიშნეს გურია-ოდიშის ეპისკოპოსი ლეონიდე ოქროპირიძე… ქართველ მორწმუნეთა ჯგუფი ქრისტეფორე კაპანაძის ხელმძღვანელობით ჩავიდა კამენცკ-პოდოლსკში, ინახულა ეპისკოპოსი კირიონი და მოახსენა, რომ აუცილებელი იყო მისი სამშობლოში დაბრუნება და საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის არჩევნებში მონაწილეობის მიღება. მეუფე კირიონმა მადლობა მოახსენა მათ, მაგრამ განაცხადა: “ლეონიდი და მისი მომხრეები მოსვენებას არ მომცემენო.”7 ბოლოს იგი მაინც დაითანხმეს. 1917 წლის ზაფხულში ეპისკოპოსი კირიონი სამშობლოში დაბრუნდა და აქტიურად ჩაერთო საქართველოს ეკლესიის დროებითი მმართველობის სხდომების მუშაობაში (იხ. ოქმი №49, 51, 55, 56, 57). დროებითი მმართველობის სხდომების (1917 წლის 13 მარტიდან 9 სექტემბრამდე) უცვლელი მდივანი იყო დავით დავიდოვი (დავითაშვილი), რომელიც მტრობდა ეპისკოპოს კირიონს. მის მიერ შედგენილ ოქმებში ისეა საქმის ვითარება წარმოდგენილი, თითქოს კირიონი ეწინააღმდეგებოდა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ტერიტორიულ ავტოკეფალიას და ამის გამო უპირისპირდებოდა დროებითი მმართველობის წევრებს. დეკანოზი ნიკიტა თალაკვაძე წერდა: “დროებითი მმართველობის დროინდელი სხდომის ოქმები არცერთი არ წაკითხულა და შესწორებულა კრების მიერ. ოქმი იწერებოდა ტენდენციურად, ოსტატურად ამცირებდნენ კირიონს, უღობავდნენ გზას საქართველოში ჩამოსასვლელად.” დაიწყო გაუთავებელი ინტრიგები და ცილისწამებანი, რამაც ერთხელ ამ სულიერად გაუტეხელ კაცს ეს სიტყვები ათქმევინა: “ოცი წლის განმავლობაში დაშორებული ვიყავი სამშობლოს, შორიდან თვალყურს გადევნებდით, ვფიქრობდი, რომ ამ ხნის განმავლობაში თქვენ საკმარისად შეიგენით საქვეყნო მოვალეობა, მაგრამ როგორც ახლა ვრწმუნდები, თქვენ უფრო დაქვეითებულხართ და დაქსაქსულხართ. თუ ხელახლა დაიბადებით, თორემ სხვამხრივ თქვენი გამობრუნება შეუძლებელია.”8

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიას ავტოკეფალიისათვის დაუცხრომელი მებრძოლი ეპისკოპოსი კირიონი მიუღებელი აღმოჩნდა თბილისური სასულიერო ელიტის დიდი ნაწილისათვის. მათ საფუძვლიანი შიში ჰქონდათ, საქართველოს კათოლიკოსპატრიარქის მომავალ არჩევნებში ვაითუ ეპისკოპოსმა კირიონმა გაიმარჯვოსო, ამიტომ თავის დაზღვევის მიზნით საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის მართვა-გამგეობის დებულების პროექტში, რომელიც 1917 წლის პირველ საეკლესიო კრებაზე დაამტკიცეს, შექმნეს საკათოლიკოსო საბჭო, რომლის წევრების უმრავლესობა კირიონის მოწინააღმდეგე იყო, აგრეთვე მცხეთა-თბილისის ეპარქია დაანაწევრეს. ჯერ კიდევ 1917 წლის 23 აგვისტოს თბილელ მიტროპოლიტად გურია-ოდიშის ეპისკოპოსი ლეონიდე გამოაცხადეს. მართვა-გამგეობის დებულების თანახმად, თბილელი მიტროპოლიტი ცხადდებოდა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის მოსაყდრედ, პატრიარქის ავადმყოფობის ან არყოფნის დროს სრულიად საქართველოს კათოლიკოსპატრიარქის მოვალეობის შემსრულებლად. რაოდენ სამწუხარო იყო, რომ გამართლდა დეკანოზ ივანე ვოსტორგოვის სიტყვები: “რად გინდათ ქართველებს ავტოკეფალია, ხომ დასჭამთ ერთმანეთსო.” ქართველ საზოგადოებას, მორწმუნე მრევლს ფრიად აწუხებდა ორ დიდ საეკლესიო მოღვაწეს – კირიონსა და ლეონიდეს შორის წარმოშობილი უთანხმოება, მორწმუნეთა დაყოფა “კირიონისტებად” და “ლეონიდისტებად”. 1917 წლის 9-17 სექტემბერს ამ რთულ ვითარებაში მიმდინარეობდა პირველი საეკლესიო კრების სხდომები. დაძაბულობამ პიკს მიაღწია 17 სექტემბერს, როდესაც საეკლესიო კრებას უნდა აერჩია სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი. კენჭს იყრიდა ორი კანდიდატი – მიტროპოლიტი ლეონიდე და ეპისკოპოსი კირიონი. ქართველი საზოგადოების საღად მოაზროვნე ნაწილი გრძნობდა შექმნილი მდგომარეობის სირთულეს, საგანგებო დეპუტაცია პართენ გოთუას ხელმძღვანელობით ეახლა თბილელ მიტროპოლიტ ლეონიდს და ურჩია მას მოეხსნა თავისი კანდიდატურა ეპისკოპოს კირიონის სასარგებლოდ, რაზედაც მიტროპოლიტმა ლეონიდმა კატეგორიული უარი განაცხადა: “მარწმუნებენ, რომ მე გავიმარჯვებო.”

ამის შემდეგ დაიწყო სრულიად საქართველოს კათოლიკოს პატრიარქის ტახტზე წარმოდგენილი მიტროპოლიტ ლეონიდესა და ეპისკოპოს კირიონის კანდიდატურებზე კენჭისყრა. ხმის დამთვლელ კომისიას ხელმძღვანელობდა დეკანოზი ნიკიტა თალაკვაძე. 13 საათზე საეკლესიო კრების მონაწილე 441 დელეგატმა დაასრულა ხმის მიცემა. 16 საათზე დასრულდა ხმების დათვლა. გაირკვა, რომ 11 ხმით მეტი მოაგროვა ეპისკოპოსმა კირიონმა და იგი გამოცხადდა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქად, მცხეთის მთავარეპისკოპოსად. მიტროპოლიტი ლეონიდე და ეპისკოპოსი კირიონი არჩევნებს არ ესწრებოდნენ. როდესაც მოახსენეს მათ არჩევნების შედეგები, მიტროპოლიტი ლეონიდე ძალიან აღელდა, ბოლოს მოერია თავს და სიონის საპატრიარქო ტაძარში შეეგება ახლადარჩეულ კათოლიკოს-პატრიარქს – უწმიდესსა და უნეტარეს კირიონ II-ს და შემდეგი სიტყვებით მიმართა: “მე მიორკეცდება ძალ-ღონე, რომ მარტო არა ვარ და მეგულებით ჩვენი ეკლესიის უმაღლეს ხელმძღვანელად. ფიცს ვდებ, მთელი ჩემი არსებით დაგეხმაროთ ტვირთის ზიდვაში.”9 უწმიდესმა და უნეტარესმა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქმა კირიონ II-მ ამ სიტყვებით მიმართა მრევლს: “არღარ ვართ მონა, არამედ აზნაურ.”

1917 წლის 1 ოქტომბერს მცხეთაში, სვეტიცხოვლის საპატრიარქო ტაძარში ათასობით მორწმუნე შეიკრიბა, ისინი ორ დიდ დღესასწაულს აღნიშნავდნენ – სვეტიცხოვლობას და ასწლოვანი მონობისგან განთავისუფლებული საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის კათოლიკოს-პატრიარქის კურთხევას. საოცარი იყო ამდენი გულშემატკივარი, მაგრამ კათოლიკოს-პატრიარქი კირიონი მაინც მარტო იყო. დასრულდა წირვა, პატრიარქი მღვდელმთავრებთან და სამღვდელოების წარმომადგენლებთან ერთად ტაძრიდან გასასვლელად მოემზადა, დალოცა მრევლი და… ამ დროს ხელში რაღაც ფურცელი შეაჩეჩეს, რომელზედაც შავით თეთრზე ეწერა: “თქვენო უწმიდესობავ! როგორც კი სვეტიცხოვლიდან გახვალთ, ხალხში გარეული მკვლელი რევოლვერიდან გესვრი- თო”. პატრიარქი კირიონი დინჯად გაემართა გასასვლელისაკენ, ატყდა ჩოჩქოლი. ამ დროს პატრიარქთან გაჩნდა ყარამან კიკნაველიძე, რომელმაც თავისი ხალხით პატრიარქი კირიონი სამშვი დობოზე გაიყვანა. ეს ინციდენტი ფრიად დამაფიქრებელი იყო.

1917 წლის 5 ოქტომბერს საქართველოს საკათოლიკოსო სასახლეში შეიკრიბა საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის საკათოლიკოსო საბჭოს სხდომა. საეკლესიო კრებაზე დამტკიცებული მართვა-გამგეობის დებულების თანახმად, საქართველოს ეკლესიის უმაღლესი ორგანო იყო საეკლესიო კრება, კრებებს შორის პერიოდში – საკათოლიკოსო საბჭო, რომელშიც შედიოდნენ ეპარქიათა მღვდელმთავრები, საერო პირები, სულ 12 კაცი. საკათოლიკოსო საბჭოს თავმჯდომარე იყო სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი. საკათოლიკოსო საბჭოს წევრებს ჰქონდათ თითო ხმა, ხოლო სრულიად საქართველოს კათოლიკოსპატრიარქს – 2. პირველსავე სხდომაზე ნათელი გახდა, რომ სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი უწმიდესი და უნეტარესი კირიონ II უმცირესობაში აღმოჩნდა. სხდომაზე წამოიჭრა საკათოლიკოსო საბჭოს საქმეთა მმართველის საკითხი. დეკანოზმა კორნელი კეკელიძემ და კალისტრატე ცინცაძემ ამ თანამდებობაზე წამოაყენეს დავით დავიდოვის (დავითაშვილი) კანდიდატურა. ქრისტეფორე კაპანაძემ დაასახელა ალექსანდრე ნიკიტინის კანდიდატურა. უწმიდესი და უნეტარესი კირიონ II დავით დავითაშვილის ხსენებაზე ცუდად გახდა, მაგრამ თავი შეიმაგრა. როდესაც შეატყო, რომ საკათალიკოსო საბჭოს წევრების უმრავლესობა დავით დავიდოვისათვის აპირებდა ხმის მიცემას, ვეღარ მოითმინა და განაცხადა – თუ თქვენ საქართველოს საკათოლიკოსო საბჭოს საქმეთა მმართველად დავით დავიდოვს აირჩევთ, მე კათოლიკოსის ხარისხს ავიყრიო. დავიდოვის მომხრეებმა ხმა ვერ ამოიღეს, ამ დროს წამოდგა საქართველოს ეკლესიის ობერპროკურორი ქრისტეფორე (ჩიტო) კაპანაძე და სხდომას მიმართა: – გასაოცარია ზოგიერთის განწყობილება, როგორ შეიძლება თავისუფალი საქართველოს საკათოლიკოსო საბჭოს მმართველად იმ კაცის არჩევა, რომელიც მუდამ რუსი ეგზარქოსების ჯაშუში იყო. ამ სხდომაზე დავით დავიდოვის კანდიდატურა ჩავარდა და საქართველოს საკათოლიკოსო საბჭოს მდივნად ალექსანდრე ნიკიტინი აირჩიეს. (იგი მხოლოდ გვარით იყო ნიკიტინი, იცოდა კარგი ქართული წერა-კითხვა და იყო საქართველოს პატრიოტი, ს.ვ.)

ამ უსიამოვნო ამბავს ასევე უსიამოვნო გაგრძელება ჰქონდა. მეორე დღეს საკათოლიკოსო საბჭოს სხდომის დროს დარბაზში შეიჭრა დავით დავიდოვი, ცივად მიესალმა სხდომას და მერე მიეჭრა ქრისტეფორე (ჩიტო) კაპანაძეს – თქვენ რა სთქვით ჩემზე? – ის რაც ვიცოდი და საჭიროდ მივიჩნიე, უკან დაიწიეთ და თქვენი ადგილი დაიჭირეთ, – უპასუხა ჩიტო კაპანაძემ. გაიმეორეთ, რა სთქვით, – დაიღრიალა დავიდოვმა. – მე ისა ვთქვი და ახლაც გავიმეორებ, რომ ვინც რუსის ეგზარქოსების ჯაშუში იყო, თავისუფალი საქართველოს საკათოლიკოსო საბჭოს საქმეთა მმართველად ვერ იქნება, – გაიმეორა ჩიტო კაპანაძემ. ამ სიტყვის თქმა და დავით დავიდოვის სილის მოქნევა ერთი იყო. ჩიტო კაპანაძემ თავი დაბლა დახარა, მაგრამ სილა მაინც მოხვდა. დავიდოვმა რევოლვერი იძრო, დავით ჩიქოვანი მივარდა დავიდოვს და შებოჭა, შეიქმნა ჩოჩქოლი. დავიდოვი მილიციას გადასცეს. ეს ყველაფერი ხდებოდა უწმიდესისა და უნეტარესის სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის კირიონ II-ის თანდასწრებით. ჩიტო კაპანაძემ მეორე დღეს მთავრობის თავმჯდომარეს (ამიერკავკასიის კომისარიატს, ს.ვ.) წერილობითი განცხადებით მიმართა, რომ ასეთი სამწუხარო შემთხვევის გამო ობერ-პროკურორად ვეღარ დავრჩებიო, იგივე აცნობა საკათოლიკოსო საბჭოს. საკათოლიკოსო საბჭოს წევრთა იმ ნაწილმა, რომელნიც მხარს უჭერდნენ უწმიდესსა და უნეტარეს კირიონ II-ეს, კათოლიკოსის მიერ ბეჭედდასმული ადრესით მიმართა ჩიტო კაპანაძეს, ერის ინტერესებისათვის უარესი შეურაცხყოფა უნდა ავიტანოთ, ამიტომ გთხოვთ თქვენს თანამდებობას დაუბრუნდეთო. ჩიტო კაპანაძემ თხოვნა გაითვალისწინა და სამსახურს დაუბრუნდა. დავიდოვის საქმის შესწავლა დაიწყო პროკურორმა გიორგი შატბერაშვილმა, რომელმაც დიდძალი მასალა დააგროვა და დავით დავიდოვის გასამართლებას აპირებდნენ კიდეც, მაგრამ გავლენიანი ხალხის ჩარევის შემდეგ გიორგი შატბერაშვილს საქმე ჩამოართვეს და დავიდოვი დაჭერას გადაურჩა. სევდიანად ასრულებს ამ თხრობას იოსებ იმედაშვილი, რომელმაც ეს ინფორმაცია ჩიტო კაპანაძისგან მიიღო.

სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის უწმიდესისა და უნეტარესი კირიონ II-ის საპატრიარქო სასახლეში დაბინავება არ მოსწონდათ თბილელი მიტროპოლიტის ლეონიდეს მომხრეებს, რომელნიც ასევე დაბინავებულნი იყვნენ საკათოლიკოსო სასახლეში. თბილელი წირავდა სიონში, კათოლიკოს-პატრიარქი კი მწირველი იყო ანჩისხატის ეკლესიაში. არ იყო გამიჯნული თბილისის და მცხეთის ეპარქიის საზღვრები. თბილელი ლეონიდე მცხეთის ჯვრის მონასტერსაც ედავებოდა კათოლიკოს-პატრიარქ კირიონ II-ს. საკათოლიკოსო საბჭოს სხდომებზე დაიწყო დაპირისპირებანი. თბილელმა მიტროპოლიტმა ლეონიდემ კათოლიკოს-პატრიარქ კირიონ II-ისაგან დაწუნებული დავით დავიდოვ-დავითაშვილი თბილელის კანცელარიის გამგედ დანიშნა. ეს უკანასკნელი აქედან უფრო გაშმაგებით უტევდა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქს კირიონ II-ს. 1918 წლის 10 მარტს საკათოლიკოსო საბჭოს სხდომაზე, რომელსაც თავმჯდომარეობდა მისი უწმიდესობა და უნეტარესობა კირიონ II, კათოლიკოსმა წამოაყენა წინადადება მცხეთის ჯვრის მონასტრის მღვდელმონაზონ მირიანის (ბექაური) არქიმანდრიტის, ხოლო დიაკონ ტიმოთე ბაკურაძის მღვდლის ხარისხში აყვანის შესახებ. უწმიდესისა და უნეტარესი კათოლიკოს-პატრიარქ კირიონ II-ის გამოსვლის შემდეგ სიტყვა ითხოვა თბილელმა მიტროპოლიტმა ლეონიდემ, რომელმაც განაცხადა: “მცხეთის ჯვარი თბილისის ეპარქიაში შედის, ხოლო მირიანის არქიმანდრიტობა და ტიმოთეს მღვდლობა ნაადრევიაო.”10 ატყდა კამათი. განრისხებულმა კათოლიკოსმა მირიანის არქიმანდრიტად და დიაკონი ტიმოთეს მღვდლად კურთხევის დადგენილებას თვითონ მოაწერა ხელი. 23 მარტს უწმიდესი კირიონი ავადმყოფობის გამო ვერ დაესწრო საკათოლიკოსო საბჭოს სხდომას, საქართველოს ეკლესიის მართვა-გამგეობის დებულების თანახმად (1917 წ.), კათოლიკოს-პატრიარქის არყოფნის შემთხვევაში საკათოლიკოსო საბჭოს თავმჯდომარე იყო თბილელი მიტროპოლიტი ლეონიდე, რომელმაც საბჭოს 8 წევრის მხარდაჭერით გააუქმა უწმიდესისა და უნეტარესი კირიონ II-ის გადაწყვეტილება, უფრო მეტიც მამა მირიანს და ტიმოთეს მღვდელმსახურობა აუკრძალა.”11

28 მარტს, როდესაც კვლავ შეიკრიბა საკათოლიკოსო საბჭოს სხდომა, უწმიდესმა და უნეტარესმა კირიონ II-მ არქიმანდრიტ მირიანს და მღვდელ ტიმოთე ბაკურაძეს აღუდგინა მღვდელმსახურების უფლება. მაინც რას უწუნებდნენ მათ? მღვდელმონაზონი მირიანი იყო უწმიდესისა და უნეტარესი კირიონ II-ის ერთგული მხარდამჭერი, ხოლო დიაკონი ტიმოთე ბაკურაძე კათოლიკოსპატრიარქის არჩევნების წინ ხელმძღვანელობდა პროვინციებში ეპისკოპოს კირიონის შტაბს.

სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი უწმიდესი და უნეტარესი კირიონ II სულ რაღაც ათი თვე იყო საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საჭეთმპყრობელი და ეს ათი თვე ჯოჯოხეთად უქციეს მისმა მოწინააღმდეგეებმა. საკათოლიკოსო საბჭოს სხდომები მუდმივი დაპირისპირების ასპარეზად იქცა. ამას დაემატა ისიც, რომ 1918 წელს თბილელ მიტროპოლიტ ლეონიდეს ფინანსური მხარდაჭერით გამოვიდა საქართველოს კათოლიკოს- პატრიარქ კირიონ II-ის მიმართ ოპოზიციურად განწყობილი ჟურნალი “ახალი სიტყვა”, რომლის რედაქტორი იყო დეკანოზი ქრისტეფორე ციცქიშვილი. ჟურნალმა “ახალმა სიტყვამ” დაუნდობელი ომი გამოუცხადა კათოლიკოს-პატრიარქ კირიონ II-ს. დეკანოზი ქრისტეფორე 1918 წლის თებერვალში ჟურნალ “ახალ სიტყვაში” წერდა: “არ კმარა საქართველოს საეგზარქოსოს საქართველოს საკათოლიკოსო დაერქვას, არ კმარა ძველი ტიტულების აღდგენა, ძველი საკათოლიკოსო შესამოსელის გამომზიურება, საჭიროა ფხიანობა, შემოქმედებითი მუშაობის გაჩაღება, უნარი მოქმედ ძალების შემჩნევისა, დაფასებისა და მათი შეთანხმებულად დარაზმვისა, ნაკლები “მეობა” და მეტი “ჩვენობა”, საქმე ბევრია, ეკლესიური ცხოვრება, როგორც ყოველივე ამქვეყნად, ცვალებადობას განიცდის, იგი თანდათან უნდა ახლდებოდეს და უმჯობესდებოდეს. ამ ცხოველი განახლების გზაზე მტკიცე სიარული არის დანიშნულება ქართული თავისუფალი ეკლესიისა.”12

უწმიდესსა და უნეტარეს კირიონ II-ს ბრალს სდებდნენ ძალაუფლების გადამეტებაში, უმოქმედობაში. ეს ხომ დიდი უსამართლობა იყო. “თუ ვინმესათვის ცხადი არ არის ჩვენი მიზანი, ვიტყვით კიდევ, – წერდა დეკანოზი ქრისტეფორე, – ჩვენ მანამ არ მოვისვენებთ, სანამ ჩვენი უფროსები არ იწამებენ წმიდა კოლეგიურ გამგეობას, სანამ იგინი არ მიეჩვევიან პატივით მოეპყრონ უმრავლესობის აზრს.”13 უმრავლესობის აზრში იგულისხმებოდა უწმიდესისა და უნეტარესი კათოლიკოს-პატრიარქ კირიონ II-ის მოწინააღმდეგე საკათოლიკოსო საბჭოს წევრები. 1918 წლის 23 მაისს საკათოლიკოსო საბჭოს 8 წევრმა მიტროპოლიტ ლეონიდეს ხელმძღვანელობით გააკეთა საპროტესტო წერილი კათოლიკოსპატრიარქ კირიონ II-ის სახელზე, რომელშიც ავტორები პატრიარქს ბრალს სდებენ საეკლესიო მართვა-გამგეობაში აბსოლუტიზმისა და მონარქიზმის დამყარებაში, მათი აზრით, კათოლიკოსპატრიარქს არ ჰქონდა უფლება ჩარეულიყო სასულიერო სასწავლებლების ავტონომიაში, საბჭოს წევრებისათვის საყვედურების გამოცხადებაც მისი უფლების გადამეტება იყო. ვერ პატიობდნენ ეკლესიისათვის `თავდადებული ადამიანის” – დავით დავიდოვის საკათოლიკოსო კანცელარიის უფროსად არ დანიშვნას. ეს “თავდადებული ადამიანი”, როგორც ისინი უწოდებდნენ მას, 1918 წლის მაისში რევოლვერით მოსაკლავად შეუვარდა კათოლიკოს-პატრიარქ კირიონ II-ს, მაგრამ არქიმანდრიტმა მირიანმა და მორჩილმა გერმოგენმა კინწისკვრით გამოაგდეს საკათოლიკოსო სასახლიდან. როგორც ეპისკოპოს სტეფანეს (ვასილ კარბელაშვილის) ჩანაწერებიდან ირკვევა, ჟურნ. `ახალი სიტყვის~ რედაქტორი დეკანოზი ქრისტეფორეც “შეუვარდა კათოლიკოს-პატრიარქ კირიონ II-ს და ემუქრებოდა ცემით, მაგრამ კირიონმა ყურად არ იღო და არ აკურთხა ეპისკოპოსად… ასევე შეუვარდა დავით დავითაშვილიც, მაგრამ ვერ შეაშინეს ეს ბუმბერაზი კაცი.”14

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის ერთი წლისთავისადმი მიძღვნილ სტატიაში ჟურნალ “ახალ სიტყვაში” დაბეჭდილი სტატიის ავტორი აგდებულად წერდა: “ჩვენი ეკლესიის დამოუკიდებლობა დაგვირგვინდა იმით, რომ ეგზარქოსის კარეტით იმის მაგივრად კათოლიკოსი დასეირნობს თბილისის ქუჩებში.” ყველაზე გასაოცარი თავხედობა ის იყო, რომ უწმიდესი და უნეტარესი კირიონ II “ახალი სიტყვის” წერილების მიხედვით იყო უწიგნური და გაუნათლებელი ადამიანი. “მირონის კურთხევას დავესწარი დიდ ხუთშაბათს, – წერდა ვინმე გრიგოლ ხერხეულიძე ჟურ. “ახალ სიტყვაში”, – მწირველი ბრძანდებოდა კათოლიკოსი. თავის დროზე მოართვეს წიგნი, რომ წაეკითხა შესაფერისი, მირონის საკურთხი ლოცვები… ჩემს ყურებს არ ვუჯერებდი, რომ ვხედავდი და მესმოდა, თუ როგორ ბორძიკობდა ყოველ სიტყვაზე კათოლიკოს-პატრიარქი, როგორ ჩერდებოდა სიტყვების ამოსაკითხავად. და ბოლოს მრავალს მათგანს მაინც გადამახინჯებულ, გადასხვაფერებულ ამბობდა.”15 300-ზე მეტი სამეცნიერო შრომის, 30-ზე მეტი წიგნის ავტორი მეცნიერი, რომლის მეცნიერულ მემკვიდრეობას დიდ პატივს სცემდნენ ნიკო მარი, ივანე ჯავახიშვილი, ალექსანდრე ცაგარელი, ალექსანდრე ყიფშიძე, ალექსანდრე შახმატოვი, ივანე სოკოლოვი, გრიგოლ ბერგმანი, ილია ჭავჭავაძე, აკაკი წერეთელი, იაკობ გოგებაშვილი, ვაჟა-ფშაველა, უნამუსო ცილისმწამებელმა კალმოსანმა უწიგნურად წარმოაჩინა. ცილისწამების, უზნეობისა და უღმერ- თობის კულმინაცია იყო ჟურნალში გამოქვეყნებული პუბლიკაცია, “კირიონ კათალიკოზის წირვა და სიონის წაბილწვა.” მიაქციეთ ყურადღება, უწმიდესსა და უნეტარეს სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქს კირიონ II-ს ჯერ სიონში წირვის ჩატარების უფლებას არ აძლევდნენ – სიონი თბილელი მიტროპოლიტის საკათედრო ტაძარიაო. ხოლო როდესაც მან ჩაატარა სიონში წირვა, სიონი წაიბილწაო. “ჯაჭვაძის” ფსევდონიმს ამოფარებული ავტორი კატეგორიული ტონით მოუწოდებდა საზოგადოებას, გადაეყენებინათ კათოლიკოსი. “დრო არის, კათოლიკოსის თვითნებობას და თავგასულობას ბოლო მოეღოს, მან საკმარისად შეგვარცხვინა მთელ ქვეყანაზეო.”16

უწმიდესმა და უნეტარესმა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს- პატრიარქმა კირიონ II-მ ასეთი წინააღმდეგობებისა და სირთულეების ვითარებაშიც თავისი ათთვიანი პატრიარქობის ხანაში ბევრი რამ გააკეთა.

1917 წლის 1 ოქტომბერს სვეტიცხოვლის საპატრიარქო ტაძარში შესრულდა ახლადარჩეული კათოლიკოს-პატრიარქის აღსაყდრება. საზეიმო წირვის დასასრულს მან ვრცელი სიტყვით მიმართა სამწყსოს და ჩამოაყალიბა ის მთავარი ამოცანები, რომელნიც საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის წინაშე იდგა: “განმტკიცება ახლადაღდგენილი ეკლესიისა მის ისტორიულ უფლებათა ფარგლებში, აი, პირველი საზრუნავი ჩემი. ასი წლის მონობის გამო შეირყა საქართველოს ეკლესიის მწყობრი ცხოვრება, ერის გულთან შეთანხმებული, დაირღვა კავშირი, გაქრა სული ცხოველი. განთავისუფლებული ეკლესია კვლავ უნდა დაუბრუნდეს ერის მთლიან გვამს, რათა ვიყვნეთ ყოველნი ერთ გვამ და ერთი ორად ვიღწვოდეთ საერთო წარმატებისათვის… ეკლესია მუდამ ედგა დარაჯად ქართველი ერის მთლიანობასა და დამოუკიდებლობას, ის იყო ერთგვარი დროშა, რომლის ქვეშ ღვიოდა ნაპერწკალი ქართველთა სოლიდარობის იდეისა… თუ ასე იყო ძველად, დღესაც ვალად ადევს ჩვენს ეკლესიას ემსახუროს ამავე იდეას და მედგრად აუწყოს კაცობრიობას სახელი ქართველი ერისა. მან ხელი უნდა შეუწყოს ჩვენს განმტკიცება-გაერთიანებას, რათა კაცობრიობის ფერხულში ჩვენ ვიპოვოთ შესაფერისი და დამსახურებული ადგილი… ჩვენი ეკლესია არასოდეს არ ყოფილა საერთაშორისო ურთიერთობათა გამწვავების იარაღად და ფანატიზმის დამყარების მიზეზად… ერთა შორის სოლიდარობის დამყარება და განმტკიცება კავკასიაში, სადაც ამ სოლიდარობას ხელოვნურად არღვევდნენ… ეხლა თვალი გადავავლოთ ჩვენს, ქართველი ერის შინაურ ცხოვრებას, რას დავინახავთ? ხალხს, ჯეროვან სწავლა-განათლებას მოკლებულს და ამის გამო ეკონომიკურად გაღატაკებულს და სოციალურად დაბეჩავებულს. ჩვენი ძველი კულტურა და სწავლა-განათლება ეკლესიათა კედელს შუა აღმოცენდა. აქ პოულობდნენ ჩვენი წინაპარნი სულიერ საზრდოს და ქვეყნიური კეთილდღეობის საზომს. ნუვინ იტყვის, რომ ეკლესიამ თავისი დრო მოჭამა, რომ ის ახლა არა კულტურული, არამედ ანტიკულტურული ძალაა. მას შესწევს ძალა, რომ ხალხს ემსახუროს და გაუნათოს გზა უმჯობესი ცხოვრებისა. ჭეშმარიტად, როგორც ხედავთ, “ფრიად არს სამკალი.” ვსასოებ, რომ მე უძლურმან, მაგრამ ღვთისა კურთხევითა და თქვენის დახმარების და თანაგრძნობის იმედით განძლიერებულმან კეთილად განვვლო მოღვაწეობა ჩემი და სიცოცხლის დადებამდე ვემსახურო ურცხვენელითა სამსახურითა ჩემს მომწოდებელ ერს.”17

უწმიდესი და უნეტარესი კირიონ II ენერგიულად შეუდგა თავისსავე სიტყვაში ჩამოყალიბებული ამოცანების განხორციელებას. პირველ ყოვლისა, საჭირო იყო ეგზარქოსობის დროინდელ ეკლესიასა და საზოგადოებას შორის არსებული გაუცხოების კედლის დამსხვრევა და ქართველი ერის სარწმუნოებრივ და საერო ცხოვრების სფეროში აქტიური მონაწილეობა. 1917 წლის ოქტომბრის გადატრიალებამ რუსეთში მთელი სიმწვავით დააყენა საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის საკითხი. პოლიტიკური პარტიებისგან განსხვავებით უფრო თანმიმდევრული საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესია იყო. უწმიდესი და უნეტარესი კირიონ II სპეციალური გუჯარით მიესალმა 1917 წლის 19 ნოემბერს თბილისში გამართულ საქართველოს ეროვნულ ყრილობას და შეახსენა ის საშიშროება, რაც ბოლშევიკური რუსეთიდან იყო მოსალოდნელი. “ღელავს და მძვინვარებს ზღვა ჩრდილოისა, სანაპიროთა თვისთაგან გადმოხეთქილი, და წარღვნასა უქადის მრავალტანჯულსა ჩვენსა მხარესა. და თქვენ, რჩეულნო ივერიისანო, თქვენ უნდა იხსნათ სამშობლო განსაცდელისაგან, თქვენ უნდა განუსვენოთ მას, მიიყვანოთ ნავთსაყუდელსა მყუდროსა და დაამყაროთ მასში ძმობა, მშვიდობა, წესიერება და ბედნიერება… თქვენი ერთობა, ერთსულოვნება იქნება წინდი იმისა, რომ საქართველო განცხოველდება.”18

უწმიდესისა და უნეტარესი კირიონ II-ის უპირველესი საზრუნავი იყო საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის ისტორიული ავტოკეფალიის აღიარება. რუსეთის ეკლესიას ამის გაგონებაც არ სურდა. პირიქით, 1917 წლის აგვისტოში პატრიარქად არჩეულმა ტიხონმა კათოლიკოს-პატრიარქ კირიონ II-სადმი გამოგზავნილ წერილში ქართველ იერარქებს მოუწოდა გაეუქმებინათ 1917 წლის 12 მარტს სვეტიცხოველში მიღებული საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის აქტი და სინანულით წარსმდგარიყვნენ რუსეთის ეკლესიის წმიდა სინოდის სხდომაზე. 1917 წლის ოქტომბერში კირიონ II-მ საგანგებო წერილით მიმართა კონსტანტინოპოლის მსოფლიო პატრიარქს და აღნიშნა: “ქრისტე არს ჩვენ შორის, ღვაწლი ჩემი იქმნების დაცვაი დოღმატთა მართლმადიდებლობისათა, რომელთა არცა გამცემელ ყოფილ არს ეკლესიაი ჩვენ. გზად ჩემდა იქმნების ზრუნვაი კეთილდღეობისათვის წმიდათა ღმერთისა ეკლესიათა და კეთილწარმატებისათვის ერისა ჩემისა ზღუდედ ჩემდა იქმნების კანონნი.”19

რომის პაპისადმი გაგზავნილ წერილში კათოლიკოს-პატრიარქი კირიონ II ესარჩლებოდა იმ ქართველ კათოლიკეებს, რომელთაც XIX საუკუნის 90-იანი წლებიდან სომხები რუსეთის იმპერატორის მიერ მიღებული ბრძანების საფუძველზე ძალით ასომხებდნენ.

უწმიდესმა და უნეტარესმა კირიონ II-მ ვალდებულად ჩათვალა თავი ეპასუხა სომეხთა უმაღლესი პატრიარქ-კათოლიკოსის გევორქ V-ისთვის. სომეხთა კათოლიკოსმა 1917 წლის 30 სექტემბერს კირიონ II-სადმი გამოგზავნილ წერილში მიულოცა მას საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენა და კათოლიკოს-პატრიარქად არჩევა. უწმიდესი და უნეტარესი კირიონ II წერდა: “მოგიკითხავ უწმიდესო მეუფევ, რათა წვითა და ღვაწლითა ჩვენითა აღდგენილ იქნას ერთობა ჩვენდამი რწმუნებულთა ერთა. ერთობას ვიტყვი არა სარწმუნოებრივ-დოგმატურსა, არამედ მოქალაქეობრივ განმანათლებლობისა, რათა დაემყაროს ჩუენ შორის ძმობაი.”20

საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესია თავის საგარეო ურთიერთობებში დღემდე ერთგულია იმ პრინციპებისა და სულისკვეთებისა, რომელთაც საფუძველი ჩაუყარა უწმიდესმა და უნეტარესმა კირიონ II-მ.

1918 წლის 8 თებერვალს (26 იანვარს) თბილისში, წყნეთის ქუჩის დასაწყისში, სათავადაზნაურო გიმნაზიის ყოფილ შენობაში დიდი სამზადისი იყო. აქ შეკრებილიყო თბილისის ინტელიგენცია, მეცნიერები. დილის 10 საათზე გიმნაზიის ეკლესიის ზარები აგუგუნდნენ, ეზოში შემობრძანდა ეტლი, საიდანაც გადმობრძანდნენ სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი, უწმიდესი და უნეტარესი კირიონ II და ქუთათელი მიტროპოლიტი ანტონი (გიორგაძე). კათოლიკოსს შეეგებნენ: ივანე ჯავახიშვილი, კორნელი კეკელიძე, დეკანოზი კალისტრატე (ცინცაძე). დაიწყო საზეიმო პარაკლისი. უწმიდესმა და უნეტარესმა კირიონ II-მ პარაკლისის შემდეგ სიტყვით მიმართა საზოგადოებას, მიულოცა ქართველ ხალხს ქართული უნივერსიტეტის დაარსება და გამოთქვა სურვილი დასავლეთ ევროპის დიდი უნივერსიტეტების მსგავსად შექმნილიყო თეოლოგიის ფაკულტეტი, სადაც ქართველ ახალგაზრდობას უმაღლესი თეოლოგიური განათლების მშობლიურ ენაზე მიღების შესაძლებლობა ექნებოდა.

უწმიდესი და უნეტარესი კირიონ II საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის ავტოკეფალიის გამოცხადებისთანავე აქტიურად შეუდგა სასულიერო სასწავლებლების გაეროვნულობას. მან დეკანოზ ნიკიტა თალაკვაძესა და დეკანოზ კორნელი კეკელიძეს დაავალა მოემზადებინათ პროექტი თბილისის რუსული სასულიერო სემინარიის ბაზაზე ქართული სასულიერო სასწვლებლის დაარსების შესახებ.

პატრიარქი დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა დამოუკიდებელი ეკლესიისათვის აუცილებელი წმიდა მირონის მომზადებას. ამასთან დაკავშირებით საინტერესოა ის დოკუმენტი, რომელიც დღეს პირველად შემოდის მეცნიერულ მიმოქცევაში და დაცული იყო შუშანიების სავანეში. მისი ასლი გადმოგვცა არქიმანდრიტმა ისააკმა (ღადუა). დოკუმენტი შეუდგენია ბერ გობრონს (შემდგომში ეპისკოპოსი გობრონ წკრიალაშვილი. ს.ვ.), რომელიც აღნიშნავს: “მირონის მოხარშვის ადგილად არჩეულ იქნა ყოფილი საკათოლიკოსო სასახლის კარის ეკლესია (ანჩისხატი), თვით ეკლესიაში გამზადებულ იქმნა ქართულ სტილზე აგებული ქურა… ქურა აშენებული იყო ეკლესიის შუა ნაწილში, მარცხნივ, ივერიის წმიდა ღვთისმშობლის, ჯვარცმის და წმიდა პანტელეიმონის ხატების პირისპირ. ქურაზე იდგა ზედადგარი, რომელზეც სპილენძის დიდი ქვაბი იყო შემოდგმული. წმიდა მირონის მოხარშვისათვის მოწვეულ იყო განსვენებული პროვიზორი ახვლედიანი, რომელსაც ჰქონდა მინიჭებული უშუალო ხელმძღვანელობა და სრული პასუხისმგებლობა საქმისათვის. ვნების კვირეულის ორშაბათ დილით ბ-მა ახვლედიანმა ქვაბში ჩაუშვა ყველა ხარშვისათვის განკუთვნილი მასალები. დღის 12 საათისათვის სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქმა კირიონ II-მ ტფილელ მიტროპოლიტ ლეონიდესთან და თბილისის სამღვდელოებასთან ერთად გადაიხადა ღვთისმშობლის პარაკლისი, რის შემდგომშიც საკუთარი ხელით აიაზმის სხურებით ჩაუშვა ქვაბში ჯვარის სახით სპეციალურად პინაკებზედ და სასმისებში კანდელაკის მიერ გამზადებული მირონის მასალების ნაწილი. შემდგომ ამისა, კანდელაკმა მის უწმიდესობას მიართვა ანთებული კვარი, რომელმაც საკუთარის ხელით მოუკიდა წინასწარ ქურაში გამზადებულს და სპირტდასხმულ რამდენიმე ნახშირის ნატეხს ცეცხლი. შემდგომ ამისა კათოლიკოს-პატრიარქი აბრძანდა კათედრაზე და იწყო წმიდა სახარების კითხვა: იოანე, თავი I – “პირველიდან იყო სიტყვა…” მას ცვლის ტფილელი მიტროპოლიტი ლეონიდე, შემდგომ ხარისხის მიხედვით ერთი მეორეს მონაწილენი (თითოეული მათგანი წმიდა სახარების წაკითხვის შემდეგ სტოვებს მირონის ქვაბს, შედის საკურთხეველში და სამოსელს იხდის). მირონის ქვაბთან იქმნენ მორიგენი მუდმივად – მთავარ-დიაკონნი, რომელთაც ევალებოდათ მთელი დღე-ღამის განმავლობაში ქვაბის მორევა განუწყვეტლივ, ხოლო სამღვდელოებას ევალებოდათ ორ-ორი საათი სახარების კითხვა. ესე წესი სრულდებოდა დიდ ოთხშაბათს მწუხრამდე. დიდ ხუთშაბათს დილით ადრე გაწურულ იქმნა ნახარში და შეზავებული ნაირ-ნაირი სურნელეთეროვანი სითხეებით და ეს სურნელოვანი მასსა სახელწოდებულად მირონი, ჩაუშვეს სპეციალურ თუნუქის ჭურჭელში, რომელსა უწოდების სამირონე – ალაბასტრი, რომელიც იქვე იქმნა მოკრძალებით დალუქული საკათოლიკოსო ბეჭდით. წირვის დაწყებამდე ტფილელი მიტროპოლიტი ლეონიდე თანამწირველებითურთ და მორწმუნე ერით გაემგზავრა სიონის ტაძრიდან საკათოლიკოსო სასახლის კარის ეკლესიაში, სადაც შეხვდნენ მის უწმიდესობას კირიონ II-ს. ურთიერთმისალმების შემდეგ პროცესია დაბრუნდა სიონის ტაძრისაკენ, მოაბრძანებდნენ წმიდა მირონს, მათ უკან მოჰყვებოდა მანტიაწამოსხმული კათოლიკოს-პატრიარქი კირიონ II. პროცესიას ამკობდა ქართული გუნდი და მქუხარე ზარები როგორც დედა სიონის, აგრეთვე მეზობელ ტაძართა. სიონის ტაძარში ალაბასტრნი მირონით შესვენებულ იქმნა სამკვეთლოში, ხოლო “სერობასა საიდუმლოსა შენისასა”-ს დროს სამეუფოსა სვლით გარდასვენებულ იქმნა საკურთხევლად ტრაპეზსა ზედა, ხოლო დიდი ალაბასტრი იქმნა გარდამოსვენებულ სამღვდელოთა მიერ და დასვენებული წმიდა ტრაპეზის მარცხნივ, ქიმში საგანგებოდ მომზადებულ კვარცხლბეკზედ. პატარა ალაბასტრი კი წმიდა მირონით გადმოასვენა ტფილელმა მიტროპოლიტმა ლეონიდემ, ხოლო კათოლიკოს-პატრიარქი შეხვდა სამეუფო ბჭესთან და იგი ჩამოართვა მას, რომელიც დაასვენა წმიდა ტრაპეზსა ზედა მარცხნით ფეშხუმისა. შემდგომათ მათ მიერ იქმნა მიღებული ჩვეულებისამებრ სიწმინდენი.”

1918 წლის 2 ივნისს მისი უწმიდესობისა და უნეტარესობის, სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის კირიონ II-ის მიერ თავისუფლების მოედანზე გადახდილ იქნა პარაკლისი საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის გამო. მან შემდეგი სიტყვებით მიმართა ხალხს: “მადლობა ღმერთს. ასი წლის მონობის ბორკილი აეხსნა მრავალტანჯულ ქართველ ხალხს… აღსრულდა მუდმივი ნატვრა საქართველოსი. 26 მაისს 5 საათზე გაისმა პირველი თავისუფალი სიტყვა თავისუფალ საქართველოში… როგორც მკვდრეთით აღდგომილმა ქრისტემ თავისი საფლავის კარიდან გადააგორა ლოდი, ისე დღევანდელმა საქართველომ მოიხსნა მონობა, ასი წლის განმავლობაში ლოდად რომ აწვა მკერდზე… ახლად შეძენილ თავისუფლებას, ჩვენი ერის სოციალურ-პოლიტიკური არსებობისათვის ყურძნის მტევანივით ლამაზად შეკრულ-აწყობილ სახელმწიფოს და დამოუკიდებლობასაც ჩვენდა სავალალოდ, ახლავე აედევნენ შავი ღრუბლები და ნისლი, ახლავე გამოუჩნდნენ შიგნით და გარეთ მტრები და შურითა და უსამართლობით აღვსილი პირები.”21

ამის მეტი რა უნდა გაეკეთებინა ათი თვის განმავლობაში 106 წლოვანი მონობისაგან განთავისუფლებულ ეკლესიას და მის მეთაურს. კათოლიკოს-პატრიარქ კირიონ II-ის სიძულვილით დაბრმავებულებს არაფერი არ აინტერესებდათ გარდა იმისა, რომ როგორმე იგი ან ნერვიულობას გადაჰყოლოდა, თუ არა სხვა გზა უნდა მოენახათ მისი თავიდან მოშორებისა. ქართული საზოგადოება თითქოს გულგრილი გახდა საქართველოს მართლმადიდებელ სამოციქულო ეკლესიაში მიმდინარე მოვლენების მიმართ, კათოლიკოს-პატრიარქი კირიონ II შეატოვეს ამ გაბოროტებულ, ანგარებიან ადამიანებს, იგი მარტო დარჩა. განა ასე არ მოხდა 1907 წელს, როდესაც 9-წლიანი იდეოლოგიური, ცილისმწამებლური ბრძოლა ილია ჭავჭავაძესთან 30 აგვისტოს წიწამურთან მისი მკვლელობით დასრულდა? უწმიდესისა და უნეტარეს კათოლიკოს- პატრიარქ კირიონ II-ს უთვალთვალებდნენ, შინაურებიდან გამოჰქონდათ ინფორმაციები პატრიარქის გადაადგილების მარშრუტის შესახებ. 1918 წლის 26 ივნისს უწმიდესი და უნეტარესი კირიონ II არქიმანდრიტ ტარასი კანდელაკთან და ვასილ კბილაშვილთან ერთად დილის 5 საათზე ეტლით გაემგზავრნენ მარტყოფის მონასტერში, პატრიარქს თან ახლდა ჩიტო (ქრისტეფორე) კაპანაძე, მაგრამ გზაში გაირკვა, რომ მას დარჩა წიგნები, რომლებიც სამუშაოდ სჭირდებოდა, ამიტომ ჩიტო კაპანაძე დარჩა წიგნების წამოსაღებად. პატრიარქი კირიონი მარტყოფის მონასტერში 11 საათზე მივიდა, ლოცვის შემდეგ მუშაობას შეუდგა. გვიან ღამით, 1 საათზე დაიძინა. წინა ოთახში ეძინა არქიმანდრიტ ტარასი კანდელაკს. პატრიარქი დილის 5 საათზე დგებოდა. გახდა 5, 6, 7 საათი, პატრიარქის ოთახის კარი არ იღებოდა… ბოლოს გადაწყვიტეს და შეაღეს კარები… კათოლიკოს-პატრიარქი კირიონ II სისხლში ცურავდა, გარდაცვლილის გვერდით ეგდო მისივე დაკეტილი ბრაუნინგი… არქიმანდრიტი ტარასი კანდელაკი სასწრაფოდ გამოეშურა თბილისში, გაიმართა საკათოლიკოსო საბჭოს საგანგებო სხდომა, რომელმაც “მოისმინა ტარასი კანდელაკის ინფორმაცია სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის უწმიდესი და უნეტარესი კირიონ II-ის გარდაცვალების შესახებ და განაჩინა: ეს სამწუხარო ამბავი ეცნობოს შინაგან საქმეთა და იუსტიციის სამინისტროებს სათანადო განკარგულებისათვის და აგრეთვე ყოვლადსამღვდელო მღვდელმთავრებს. ეთხოვოს თბილელ მიტროპოლიტ ლეონიდეს მოახდინოს ჯეროვანი განკარგულება მისი უწმიდესობის გვამის დასაკრძალავად. ოქმს ხელს აწერენ: მიტროპოლიტი ლეონიდე, ეპისკოპოსი დავითი (კაჭახიძე), დეკანოზი კალისტრატე ცინცაძე, რაფიელ ივანიცკი, დეკანოზი ნიკიტა თალაკვაძე, პეტრე ბარათაშვილი.”22

იმავე დღეს თბილელმა მიტროპოლიტმა ლეონიდემ საქართველოს რესპუბლიკის მთავრობის თავმჯდომარეს ნოე ჟორდანიას ასეთი შინაარსის დეპეშა გაუგზავნა: “საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საკათოლიკოსო საბჭოს სახელით პატივისცემით გაცნობებთ, რომ ამა თვის 27-ს (ივნისი), დილის 7 საათზე, მარტყოფის წმიდა ანტონის მონასტერში უეცრად გარდაიცვალა კათოლიკოს-პატრიარქი კირიონ II.”23 საქართველოს საკათოლიკოსო საბჭომ შექმნა უწმიდესისა და უნეტარესი კირიონ II-ის დამკრძალავი კომისია ეპისკოპოს დავითის (კაჭახიძე) თავმჯდომარეობით, მისი მოადგილე იყო გიორგი ჟორდანია, წევრებად დეკანოზები ანტონ თოთიბაძე და ნიკიტა თალაკვაძე. დამკრძალავ კომისიაში დაიწყო მსჯელობა, სად დაეკრძალათ უწმიდესი და უნეტარესი კირიონ II. იყო საუბარი იმის შესახებაც, რომ პატრიარქმა თავი მოიკლა და იქნებ სჯობდეს, რომ უხმაუროდ დაიკრძალოს მარტყოფის მონასტერშიო, მაგრამ ახლა კი აღარ დათმო საზოგადოებამ, გამოფხიზლდა მისი ნაწილი და კატეგორიულად მოითხოვა კირიონ II-ის ნეშტის თბილისში გადმოსვენება. გადაწყდა, პანაშვიდები გამართულიყო ანჩისხატის ეკლესიაში, ხოლო 7 ივლისს განსვენებული დაიკრძალებოდა სიონის საპატრიარქო ტაძარში.

სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის უწმიდესისა და უნეტარესი კირიონ II-ის მუხანათურმა მკვლელობამ ფრიად დაამწუხრა საქართველო. “გაზეთი “საქართველო” 1918 წლის 30 ივნისს მწუხარებით იტყობინებოდა, რომ “სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი კირიონ II 26 ივნისს დილით გაემგზავრა მარტყოფში… ივნისის 27-ს კი იგი იპოვეს მიცვალებული მარტყოფის მონასტრის საპატრიარქო ბინაზე, მის საწოლ ოთახში.” მისი სულის მოსახსენებელი პანაშვიდები გაიმართა საქართველოს ყველა მოქმედ ეკლესიაში. კათოლიკოს-პატრიარქ კირიონ II-ის დაკრძალვაზე სიტყვები წარმოთქვეს: სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის მოსაყდრემ მიტროპოლიტმა ლეონიდემ (ოქროპირიძე), ქუთათელმა მიტროპოლიტმა ანტონმა (გიორგაძე), ჭყონდიდელმა მიტროპოლიტმა ამბროსიმ (ხელაია), დეკანოზმა ნიკიტა თალაკვაძემ. უწმიდესი კირიონი დაკრძალეს სიონის საპატრიარქო ტაძარში 18 საათზე. დაკრძალვის დღეს დეკანოზმა ნიკიტა თალაკვაძემ ამ სიტყვებით გააცილა მისი უწმიდესობა:

“მშვიდობით, თქვენო უწმიდესობავ!

ეს ერთი კვირაა შენი ანჩისხატი, მთელი მორწმუნე ერი თბილისის ქართველობასთან ერთად, გულდათუთქული დაგქვითინებდა ტყვიით განგმირულ თავის მამამთავარს. დღეს კი ჩვენი სამშობლოს ყოველი კუთხიდან მოზღვავებულა მთელი საქართველო – შენი სამწყსო, რათა მიგაცილოს საუკუნო განსასვენებელ სავანემდე. დაობლებული შენი სამწყსო, ისევ დაქვრივებული ივერიის ეკლესია დღეს საქვეყნოდ მოსთქვამს და ჰგოდებს თავის ვაებასა, თავის უბედურებასა, თავის ეგზომ დაცოდვილებას, სამშობლო ქვეყნის გარეშეთაგან გაჭირვებას. ეს შენი საიდუმლოებით მოცული კუბოც მძიმე ლოდივით ზედ დაგვერთო. ასეთ განსაცდელს ადგილი აღარ უნდა ჰქონდეს ჩვენში.

არ ვიცი შენი ასეთი მოულოდნელი და უეცარი სიკვდილი ჩვენი გაუგებრობის თუ უმადურობის ნაყოფია. ზოგჯერ მტერი ვერ უზამს ადამიანს იმას, რასაც თვით ადამიანი თავის თავსო, – სწორედ ჩვენზეა ეს ნათქვამი. სხვებმა, გარეშეებმა, ჩვენმა მტრებმა და ორგულებმა შეიგნეს შენი დიდი პიროვნების ღირსება, ჩვენ კი ვერა! სხვებმა, უცხოელებმა, დააფასეს შენი გონებრივი და ზნეობრივი ღვაწლი სამშობლოსათვის, ჩვენ კი ვერა… ვერ გამიგია, რას ვთხოულობდით კიდევ შენგან?! სხვა ქვეყანაში ასეთ ნაამაგდარ, დამაშვრალ, მხცოვან მოღვაწეს დაასვენებენ ხოლმე, სიბერის ჟამს დაუტკბობენ, განვლილ ტანჯვა-წამებას დაუამებენ და თუ კიდევ სამოღვაწეოდ მოიწვევენ, მაშინ თავს ევლებიან მას, ტვირთს უმსუბუქებენ, რათა მისს სიბრძნე-გამოცდილებით ისევ ასარგებლონ ქვეყანა. ჩვენ ასე ვერ მოგექეცით. ჩვენ მხოლოდ უუფლებო კათალიკოზ-პატრიარქად აგირჩიეთ! თითქოს ჩვენი ეკლესიის ხომალდის საჭეთმპყრობელი გიწოდეთ, ნამდვილად კი ეს საჭე ხელიდან გამოგტაცეთ!

ქედმაღლობა, გამძვინვარებული შუღლი, საარაკო თავხედობა და გულფიცხობა ვაწარმოეთ თავის მამამთავრის გარშემო, უკანასკნელი დღენი სიცოცხლისა ჩავუმწარეთ მას და ახალ საქართველოში ეკლესიასაც ძირი ამოვუთხარეთ, არსებობის ნიადაგი გამოვაცალეთ.

განა მხოლოდ კირიონ კათოლიკოზს მოვექეცით ასე? უფრო მეტის სისასტიკით გავისტუმრეთ საიქიოს დიდი ილია! წიწამურისა და მარტყოფის ტრაგედია საქართველოს დაუძინებელი მტრების მიერ ჩვენში დათესილმა, ერთმანეთის ჯგუფურმა გადაკიდება-კინკლაობამ შეამზადა. მტრებმა დაგვქსაქსეს, ერთმანეთის მტრებად გადაგვაქციეს, საკუთარ ოჯახში შინაური მტრები და ჯაშუშები გაგვიჩინეს და ეს თავზარდამცემი უბედურება თვით ქართველების ხელით გააკეთეს. რაღა გვეთქმის ამ შავბნელ ბოროტებაზე? – შური, ერთმანეთის მძულვარება და გაუტანლობა დაესადგურა ჩვენს შორის და ეს გვათხრევინებს ჩვენს სამარეს ჩვენივე ხელით… როდესაც ილიას და კირიონს ყიჟინას სცემდნენ უგუნურნი, ჩვენში არ აღმოჩნდა ვინმე, რომ დამაშვრალთათვის ნუგეში ეცათ, მათთვის მოეგერიებინათ უპასუხისმგებლო კალმოსანნი. პირიქით, უფრო ასისიანებდნენ მათ…

ილიასა და კირიონს მამულიშვილობა, უანგარობა და სამშობლოსათვის თავგანწირვა როდი ესწავლებოდათ, საყვარელნო!.. მაგრამ დღეს რაღა გვეთქმის… დღეს ისევ საქვეყნო სირცხვილში ჩავცვივდით. ქართველნო… ეტყობა ისტორიის გაკვეთილები ფუჭია ჩვენთვის, ჯერჯერობით მაინც… მაგრამ ღრმად გვწამს საქართველოს ჭირისუფლის, ნიკოლოზ ბარათაშვილის ანდერძი:

“ცუდად ხომ მაინც არა ჩაივლის,
ეს განწირული სულისკვეთება,
და გზა უვალი, შენგან თელილი,
მერანო, ჩემო, მაინც დარჩება.”

დიახ, “გზა უვალი”, კირიონისაგან “თელილი” უსათუოდ დარჩება.

ამ გზაზე უკვე დაგვაყენა განსვენებულმა. პირველმა მან შეაშუქა ჩვენს საზოგადოებაში ჩვენი ეკლესიის განთავისუფლების აზრი. შეაშუქა არა 1905 და 1917 წლებში, როდესაც ქვანიც კი ღაღადებდნენ, არამედ უფრო ადრე, როდესაც სუსხიანი ცარიზმისაგან ყოველი აზრი და იდეა თავისუფლებაზე ჩვენში გაყინულ-გათოშილი იყო; კირიონი კი მაინც თესდა ჩვენში თესლსა კეთილსა. ის შეესწრო კიდეც ამ თესლისაგან ნაყოფის გამოღებასა, მაგრამ თვით კი ვერ იგემა თავისი ნამუშაკარი. ასეთი ყოფილა ხვედრი ქართველი საზოგადო მოღვაწეებისა და ვერც კირიონი ასცდა თავის ხვედრს…

არ შეიძლება არ გამცნოთ საყვარელნო კირიონისაგან ერთ საეკლესიო წრეში უკანასკნელი წარმოთქმული აზრი ჩვენს ძალთა ურთიერთგანწყობილებაზე: “ოცი წლის განმავლობაში დაშორებული ვიყავი სამშობლოს, – ბრძანა განსვენებულმა, – შორიდგან თვალყურს ვადევნებდი, ვფიქრობდი, ამ ხნის განმავლობაში თქვენ საკმარისად შეიგენით საქვეყნო მოვალეობა, მაგრამ როგორც ეხლა ვრწმუნდები, თქვენ უფრო დაქვეითებულხართ და დაქსაქსულხართ. თუ ხელახლა დაიბადებით, თორემ სხვაფრივ თქვენი გამობრუნება შეუძლებელია”. ასე ნაღვლიანად დაასრულა მან თავისი მწყემსმთავრული მხილება.

იმედი უნდა ვიქონიოთ, რომ ჩვენ “ხელახლა დავიბადებით,” როგორც განსვენებულმა გვამცნო, ახალ საქართველოში, მხოლოდ თავისუფალ საქართველოში აღორძინდება, ამაღლდება, გაფაქიზდება ძალთა განწყობილება, მხოლოდ განახლებულ მოქალაქეობაში შევძლებთ უკუვაგდოთ აწ დამხობილ მონობისაგან ნაანდერძევი გახრწნილი ზნე-ჩვეულებანი და შეერთებულ ძალით სამშობლოს ვემსახუროთ. იმედი უნდა ვიქონიოთ, რომ აწ თავისუფალ საქართველოში თავისუფალი ეკლესია შესძლებს აღუზარდოს სამშობლოს ღირსეული მოქალაქენი მტკიცე ქრისტიანულ ზნეობის ნიადაგზე. უნდა შევიგნოთ საყვარელნო, რომ მხოლოდ წმინდა სახარების მცნებებზე აღზრდილი ერია უკვდავი და უძლეველი.

ამ რწმენით მიგაცილებთ ტანჯულო მამამთავარო, საფლავის პირზე. აქ, ჭაღარა სიონის ტაძარში მივაბარებთ შენს ნეშტს მშობელ მიწას. აქ დაისვენე და განისვენე დამაშვრალო! აქ მაინც აღარ იქნები “განმარტოებული”, აქ მუდამ სინანულის ცრემლებს დავაფრქვევთ შენს წმინდა საფლავს. შენც, უწმინდესო მეუფეო, აქედან თვალყური გვადევნე, გაგვამხნევე, არ დაგვივიწყო. შენებურად, დიდსულოვნად შეავედრე ჩვენი ეგზომი დაცოდვილება სიონის ღვთისმშობელს, წმინდა ნინოსა და ჩვენს ნათლით მოსილ წინაპართ…

შეგცოდეთ – შეგვინდევ და გვაპატიე, ჩვენო დაუვიწყარო მამამთავარო, ღმერთი იყოს შენი მოწყალე, ამინ.”24

კათოლიკოზ-პატრიარქ კირიონ II-ის მუხანათური მკვლელობის შემდეგ მოკლეს მირიან ბერი, ქუთათელი ეპისკოპოსი ანტონ გიორგაძე… რა ხდებოდა საქართველოს ეკლესიაში? ნუთუ მართალი გამოდგა შავრაზმელ ვოსტორგოვის სიტყვები? ვინ მოჰკლა ბრწყინვალე მწყემსმთავარი და მეცნიერი, სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი კირიონ II? ქართველი საზოგადოების ერთმა ნაწილმა გული იმით დაიმშვიდა, რომ მკვლელის ძებნა ჩრდილოეთში, რუსეთში დაიწყო. ეს ხომ თავის მართლების უმწეო ცდა იყო. ხმამაღლა უნდა ვთქვათ სიმართლე, კათალიკოსპატრიარქ კირიონ II-ის მკვლელები ქართველებშია საძებნი. დიახ, კირიონი ქართველთა ხელითაა მკვდარი. მარტყოფის ტრაგედიაში ზნეობრივი ბრალი მიუძღვით ყველა იმათ, ვინც კირიონ II ეროვნული მიმართულების გამო შეიძულეს და მის დევნა-შევიწროებაში აქტიური მონაწილეობა მიიღეს. კონკრეტული დამნაშავენი კი… სამწუხაროდ, დაუსჯელნი აღმოჩნდნენ. მაგრამ ღვთის წინაშე, ხომ არაფერი იკარგება და ეს გვანუგეშებს სწორედ.

უწმიდესსა და უნეტარეს კირიონ II-ს გამოსათხოვარი სიტყვით მიმართა პოლონელი ხალხის წარმომადგენელმა ვალკომირსკიმ.

“ქართველო ხალხო! – სულ ნახევარი წელიწადია, რაც, ასი წლის ობლობის შემდეგ, დიდი ზეიმით დააგვირგვინე შენი სულიერი მამა და ეხლა, ასე მოულოდნელად, მიწას აბარებ მის ნეშტს! სხვა რომელ ხალხს შეუძლია უფრო მწვავედ იგრძნოს შენი დანაკლისი, ვიდრე იმას, რომლის ისტორია ასე ჰგავს შენსას; ვისი გამოჩენილი პოლიტიკური და სასულიერო მოღვაწენი განიცდიდნენ იმასვე, რასაც შენი წინამძღოლები… პოლონელებსა და ქართველებს ყოველთვის ესმოდათ ერთმანეთის გულის პასუხი… ყოველთვის უწვდიდნენ ერთმანეთს ხელს ჭირსა და ლხინში, რის მოწმენი არა ერთხელ ვყოფილვართ ჩვენ აქ, თბილისშიაც, საქართველოს დედაქალაქში.

კავკასიის პოლონელთა საბჭომ დაგვავალა ჩემს ამხანაგსა და მე დავსწრებოდით ქართველთა კათალიკოსის დაკრძალვას და აქაური პოლონელების ახალშენის სახელით გამოგვეცხადებინა გულწრფელი თანაგრძნობა ქართველი ერისათვის; გადაგვეცა მისთვის, რომ პოლონელები სავსებით იზიარებენ ქართველთა მწუხარებას და იმავე დროს მოუწოდებენ მათ სულიერი სიმტკიცისაკენ.

საუკუნო ნათელი დაედგას საქართველოს ამ ერთგულ შვილს, ქართული ეკლესიის თავადს. განისვენოს მისმა სულმა, სადაც მართალნი განისვენებენ…

ხოლო ჩვენ ნუ მივეცემით სასოწარკვეთილობას, იმიტომ რომ ცოცხალია ქართველი ერი, რომელიც მრავლად წარმოშობს ისეთ ძეთ, რომელნიც უზრუნველყოფენ ქართველი ხალხის საუკეთესო ისტორიულ მომავალს…”25

ტანჯული ქვეყნის კეთილდღეობისათვის მოწამეობრივად აღსრულებული სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის ჭირისუფლად გაზეთი “საქართველო” იქცა, რომელიც წერდა: “ცეცხლისა და წამების ალში გაწმინდა კათოლიკოსმა კირიონმა თავისი სული საქართველოსათვის ტანჯვით და თუ ვინმეს ჰქონდა უფლება ყველაზე ადრე იგი უნდა ზიარებოდა საქართველოს ბედნიერებას… მარტყოფის საიდუმლო გამოუცნობელია რა მოხდა წმიდა ანტონის მონასტერში დანამდვილებით არავინ იცის… საუკუნეებში წარხდომილმა უნეტარესმა კათოლიკოსმა საფლავში ჩაიტანა მარტყოფის ტრაგედიის ახსნა, მის სასიკვდილო იარაზე მიკრული ხელი კი ჰფარავს უღრმეს მწუხარებასთან ერთად მივარდნილი მონასტრის საიდუმლოებასაც.”26

საერო გაზეთებში ასეთი შინაარსის წერილები იბეჭდებოდა, ხოლო სასულიერო ჟურნალ “ახალ სიტყვაში” მხოლოდ ორი აბზაცი იტყობინებოდა კათოლიკოს-პატრიარქის უეცარ გარდაცვალებას. ახალგაზრდა ისტორიკოსი სარგის კაკაბაძე, რომელიც აქტიურ მონაწილეობას იღებდა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის დროებითი მმართველობის მუშაობაში, კარგად იცნობდა მის უწმიდესობას კირიონ II-ს, მის სამეცნიერო და საზოგადოებრივ საქმიანობას და ასეთი ჩანაწერი გაუკეთებია თავის წიგნებში: “კირიონ კათოლიკოსის სიკვდილით საქართველოს ეკლესიამ შეი- ძლება ითქვას, დაამთავრა თავისი ერთ-ნახევარ ათასწლოვანი ისტორია…”27

იოსებ იმედაშვილი გულისტკივილით აღნიშნავდა: უწმიდესისა და უნეტარესის სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის კირიონ II-ის გარდაცვალებით “ჩაქრა ლამპარი, რომლის მსგავსი იშვიათად აინთება საუკუნიდან საუკუნემდე! ეს იყო კაცი არა მხოლოდ ბერი მღვდელმთავარი, არამედ, უპირველეს ყოვლისა, სამოქალაქო მოღვაწე, მოაზროვნე, მეისტორიე, დიდი მამულიშვილი.”28

მრავალრიცხოვანი სამგლოვიარო დეპეშებიდან, რომელნიც საქართველოს სხვადასხვა პროვინციებიდან მოდიოდა საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის მოსაყდრის თბილელი მიტროპოლიტის ლეონიდეს სახელზე, მოვიტანთ რამდენიმეს – ჩოხატაურიდან თომა მეგრელიშვილი წერდა: “უწმიდესი კათოლიკოსი კირიონის ტრაგიკულად გარდაცვალების გამო ვიმედოვნებ, რომ თქვენი ენერგიული მოთხოვნით მთავრობა ნათელს მოჰფენს ამ საზარელ მოქმედებას, რომელიც მახვილს სცემს გულში ახალ საქართველოს.”29 “ცხინვალის წმიდა ნიკოლოზის სახელობის ტაძრის მრევლი მწუხარებას გამოთქვამს დიდებული მოღვაწის, კათოლიკოს კირიონ II-ის გარდაცვალების გამო. საუკუნო განსვენება მას, ხოლო დამნაშავეთ რისხვა უფლის.” დეპეშას აქვს მიტროპოლიტ ლეონიდეს მინაწერი “ვაი ჩვენს ეკლესიას ამისთანა მღვდლები რომ ჰყავს”?!30

უწმიდესისა და უნეტარესის სრულიად საქართველოს კათოლიკოს- პატრიარქის კირიონ II-ის ტრაგიკული გარდაცვალება იყო XX საუკუნის I მეოთხედის საქართველოს სირცხვილი და უბედურება. მაგრამ, სამწუხაროდ, იყვნენ ადამიანები, რომელნიც ასე არ ფიქრობდნენ. დეკანოზ ქრისტეფორეს იმხანად მღვდელ ვასილ კარბელაშვილისათვის უთქვამს: “ძაღლი იყო და ძაღლური სიკვდილი ხვდა მას წილადო”. მანვე გამოსაქვეყნებლად მოამზადა, თუმცა კირიონის გარდაცვალების გამო თავის არქივში შეინახა ეს წერილი.

“კათოლიკოსი კირიონი და მისი ღვაწლი-მოღვაწეობა”

ნიკოლოზ II-ის წინააღმდეგ წერა, ვიცით, არ შეიძლებოდა აშკარად. არამც თუ მის წინააღმდეგ, უბრალო ბოქაულის მოქმედებას თუ შეეხებოდით და კრიტიკას გაუკეთებდით, მოღალატედ გამოგაცხადებდნენ. ასეთივე სენი სჭირთ ყოველ თვითმპყრობელობის სენით შეპყრობილ ადამიანებს. ასეთ ადამიანებს, მათის აზრით, ნება აქვთ ქმნა ყოველივე ცუდისა და სხვას კი არა აქვს ნება თქმა მათ მიერ ჩადენილ სიცუდისა. მაგრამ ნიკოლოზის თვითნებობასაც მოეღო ბოლო, რადგან ვერ შეიგნო დროზე გამაფრთხილებელი რჩევა, რომელსაც აძლევდნენ მას მისი კეთილის მყოფელნი.

თვითმპყრობელობის სენით შეპყრობილ ადამიანთა ჯგუფს უდავოდ ეკუთვნის კათოლიკოსი კირიონი. ამის საბუთი ბევრი იქმნა გამოქვეყნებული, მაგრამ ყველაზე უფრო დამამტკიცებელი საბუთია ჟურნ. “ახ. სიტყვის” მერვე ნომერში გამოქვეყნებული პროტესტი, წარმოდგენილი საკათ. საბჭოს წევრებისაგან კათოლიკოსისადმი მის მოქმედებისა გამო. ვინც იცნობს კათოლიკოს კირიონის წარსულ მოღვაწეობას, იმას არ გაუკვირდება დღევანდელი მისი ქცევა. გადავავლოთ თვალი მის წარსულს ღვაწლს, რომ ყოველივე ნათელი იქმნეს.

კათოლიკოსი კირიონ II გვარად საძაგლიშვილია. პირვანდელი მისი მოღვაწეობა დაიწყო თელავისა და გორის სასულიერო სასწავლებლებში, სადაც დღესაც არის დარჩენილი კვალი ამ მოღვაწეობისა, მაგრამ ამაზე ეკითხოს თელაველებსა და გორელებს. გ. საძაგლიშვილმა 1896 წლის მიწურულში მიიღო ბერობა. კურთხეულ იქმნა ეგზარქოს ვლადიმირის, შემდეგში კიევის მიტროპოლიტის მიერ, რომელსაც იღუმენმა კირიონმა 1897 წელში შეასხა ქება. “Дихови Вестники грузинского экзархат” – ის ნომრებში, ქართლში `მოციქულებრივი მოგზაურობისათვის. ჩვენ ვიცით ეგზარქოსმა ვლადიმერმა რა სიკეთეც უყო ქართულ ეკლესიას თავის აქ, თუ პეტროგრად – კიევში მიტროპოლიტად ყოფნის დროს.

შემდეგ მომავალმა კათოლიკოსმა მიიღო გორის ეპისკოპოსობა. ამ დროს იმერეთის კათედრა იყო დაჭერილი ლეონიდესა და გურიასამეგრელოსი ალექსანდრეს მიერ. არც ერთი არ აპირებდა იმ ხანად სიკვდილს და კირიონს კი ესაჭიროებოდა ფრთების გაშლა. ამისთვის ითხოვა თავისი რუსეთში გადაყვანა. მამულის მოყვარული ადამიანი ამჯობინებდა თავისს სამშობლოში სამსახურს უცხო ქვეყანაში აღმატების სურვილს, მაგრამ კაცია და ბუნებაო…

პირველ ხანად იმედი არ გაუმართლდა კირიონს. მისცეს მხოლოდ ქორეპისკოპოსობა რუსეთში, მაგრამ მერე “დაიმსახურა” ქ. ორიოლის კათედრა. დადგა 1905 წელი. იაპონიამ რიგიანად შებერტყა ფუყი-ბუმბერაზი-რუსეთი. რუსეთის თვითმპყრობელობა შეირყა. სხვა და სხვა ხალხებმა წარუდგინა რუსეთის მთავრობას მოთხოვნილებანი. საქართველოს სამღვდელოებამაც წამოაყენა მოთხოვნილება საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის შესახებ. ჯერ იმერეთის სამღვდელოებამ, ეპისკოპოსი ლეონიდის მეთაურობით გამოიტანა თავის საეპარქიო კრებაზე დადგენილება ამის შესახებ მარტში და მერე ქართლ-კახეთის სამღვდელოებამ 1905 წლის მაისის კრებაზე, როდესაც მოხდა ყველასაგან სამახსოვრო ამბები. ეპ. კირიონს ამ მოთხოვნილებათა შექმნაში არავითარი მონაწილეობა არ მიუღია არც სიტყვით, არც საქმით. ესმა კი რა ორიოლში, საქართველომ ავტოკეფალიის საკითხი წამოაყენაო, ითხოვა მაშინდელისათვის დაცლილი სოხუმის კათედრა, რაიცა სინოდმა მისცა, რომ ამით ქართველების გული მოეგო და ავტოკეფალიის მოთხოვნილების სურვილი გაენელებია. ამრიგად, კირიონი გამოეშურა საქართველოში, სხვამ არავინ დამასწროს კათოლიკოსობის მიღებაო. 1906 წელში კირიონი და ლეონიდი გაწვეული იქმნენ სინოდში ჩვენი ეკლესიის საქმეზე. არ ვიცით როგორ, რის და ვის საშუალებით, ეპისკოპოსმა კირიონმა მიიღო დაპირება მაშინდელი ობერ-პროკურორისაგან, რომ, თუ საქართველოს სამღვდელოება დაკმაყოფილდება ამით, შენ ეპისკოპოს კირიონს დაგნიშნავთ ეგზარხოსად. ამ წინადადებით მოევლინა ეპისკოპოსი კირიონი თბილისში საქართველოს სამღვდელოების დელეგატებს, რომელთაგანაც კატეგორიული უარი მიიღო ამ კომბინაციაზე. ეს უარი გამომდინარეობდა იმ დავალებისაგან რომელიც დაეკისრა ორთავე ეპისკოპოსს, კირიონს და ლეონიდს, მოეთხოვათ ავტოკეფალია და არ გაემართათ სინოდთან რაიმე ვაჭრობა.

სინოდის ობერ-პროკურორს ეგონა, რომ კირიონი დაითანხმებდა ქართველ სამღვდელოებას და საზოგადოებას დაკმაყოფილებულ იყვნენ რუს ეგზარხოსის ქართველით შეცვლით და როდესაც დაინახა, რომ კირიონმა ეს ვერ შეძლო, აიღო და სოხუმითგან სადღაც ქორეპისკოპოსად გადაიყვანა რუსეთში. ამ თანამდებობას კირიონმა თავი დაანება თავისით და სინოდმა მისცა საცხოვრებლად რომელიღაც მონასტერი.

ამასობაში საქართველოში მოკლეს ეგზარხოსი ნიკონი. ამ მკვლელობაში მონაწილეობა უსაბუთოდ და განუკითხავად დააბრალა სინოდმა, სხვათა შორის, ეპისკოპოს კირიონს და არქიმანდრიტ ამბროსის. ამის გამო ამბროსი უეცრად გაგზავნეს სანაქსარის მონასტერში (მგონია რიაზანის გუბერნიაში) და დაუმორჩილეს სასტიკ რეჟიმს. ასეთსავე მდგომარეობაში, როგორსაც განიცდიდა ყოვლად-პატივცემული და სპეტაკი ადამიანი არქიმანდრიტი ამბროსი, დღევანდელი ღირსეული მოადგილე ჭყონდიდელ მიტროპოლიტთა, ჩააყენეს ეპისკოპოსი კირიონიც. შემდეგში კირიონმა მოახერხა ეპისკოპოსობის მიღება პოლოცკში. ხოლო მხცოვანი და ფრიად განათლებული არქიმანდრიტი ამბროსი არ აღირსა სინოდმა ეპისკოპოსობის ხარისხს… რამდენადაც ვიცით, სინოდის წარმომადგენლებთან არქიმანდრიტ ამბროსის ყოველთვის ღირსეულად ეჭირა თავი და ამიტომაც ვერ დაიმსახურა უფროსთა ყურადღება…

მოხდა 1917 წლის 27 თებერვლის რევოლუცია რუსეთში. 12 მარტისათვის გადაწყდა გამოცხადებულიყო მცხეთაში საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალია. ამ დღისათვის გამოიწვიეს პოლოცკიდან ეპისკოპოსი კირიონი, რომელმაც პასუხი გამოაგზავნა: შემატყობინებთ რაზე მიბარებთო, და არ მოვიდა. შემდეგ როცა გაიგო ავტოკეფალიის გამოცხადება, გასწია სინოდში და იქითგან მოციქულად მოგვევლინა სინოდისა და ობერ-პროკურორისაგან (გზის ხარჯიც მიიღო მათგან). ობერ-პროკურორის დავალებით საქართველოს ეკლესიის დროებით მმართველობას წინადადება მისცა, მიეღო ნაციონალური ავტოკეფალია, ეს ჯობია ტერიტორიულსა. როდესაც აგრძნობინეს, რომ არ ეწარმოებია ობერპროკურორთან არავითარი შუამდგომლობა საქართველოს ეკლესიის დროებითის მმართველობის დაუკითხავად, ეპისკოპოსმა კირიონმა მთელს კრებულის მმართველობას მიახალა პირში, თქვენ ვინა ხართ, ან რა მნიშვნელობა აქვს 12 მარტის თქვენს ნამოქმედარსაო. გაიბუტა და გაიქცა ჯერ პეტერბურგში და იქითგან პოლოცკში. რომ შეატყო ავტოკეფალიის საქმე აღარც ისე უიმედოაო, აგვისტოში ისევ მოვიდა ტფილისში. შემდეგ კი მედავითნე-დიაკონთა წყალობით მიიღო კათოლიკოსობა… აი, მოკლედ, მოწამებრივი ღვაწლი კირიონ II-ისა. ეპარქიების ძებნა რუსეთის სივრცეზე, სინოდთან და ობერ-პროკურორებთან ვაჭრობა, მათ მიერ მოციქულად მოვლინება საქართველოში, აქ მტკიცება, რომ სინოდსა და ობერ-პროკურორებს დიდად ჰყავთ მიჩნეული იგი, ხოლო იქ, სინოდში რწმუნება, რომ აქ საქართველოში დიდად მიღებული ჰყავს ყველასა, – აი, ტაქტიკა კირიონისა. ამისი საბუთი, მგონია, საკმარისად არის წარმოდგენილი ზემოთ.

როგორი ყალბიც არის მოწამებრივი შარავანდედი კირიონ IIისა, ისეთივეა მისი მეცნიერული შარავანდედიც. საზოგადოებაში გავრცელებულია ყალბი აზრი, როგორც მისი მოწამეობრიობისა, ისე მეცნიერობისა. ბრბო ბრიყვია. საკმარისია გაიგონოს ამა და ამ კაცმა რაღაც სქელი წიგნი დაწერაო, რომ მეცნიერების სიგელი მისთავაზოს. თუ რა შინაარსისაა ეს “მეცნიერული” ნაშთი, არავინ უკვირდება.”31

თუმცა ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ უწმიდესი და უნეტარესი კირიონ II-ის პიროვნების დამფარებელნიც მრავლად იყვნენ. თბილისის სამღვდელოებამ საგანგებო კრებაზე ჟურნალ “ახალი სიტყვის” გარშემო შემოკრებულთ “კალმის ყაჩაღები” და კათოლიკოს კირიონ II-ის ზნეობრივი მკვლელები უწოდა.”32

სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის უწმიდესისა და უნეტარესი კირიონ II-ის ვერაგულმა მკვლელობამ დაპირისპირება გააღრმავა ახლად ავტოკეფალიააღდგენილი საქართველოს მართლმადიდებელ სამოციქულო ეკლესიაში, საკათალიკოსო საბჭოში. ქუთათელმა მიტროპოლიტმა ანტონმა (გიორგაძე) უწმიდესისა და უნეტარესი კირიონ II-ის დაკრძალვის შემდეგ 11 ივლისს სასწრაფოდ მოიწვია საეპარქიო კრება, სადაც მიიღეს “განსაკუთრებული საკითხები კათოლიკოს-პატრიარქ კირიონ IIის ტრაგიკულად გარდაცვალების გამო.”

1. წინადადება იქნას შეტანილი იმერეთის საეპარქიო სახლის სახელით საკათალიკოსო საბჭოში, რათა ეს უკანასკნელი მთელი თავისი შემადგენლობით და კათოლიკოსის მოსაყდრით დაუყოვნებლივ გადადგეს სამსახურიდან, როგორც ეს არის მიღებული აღმოსავლეთის მართლმადიდებლურ ეკლესიებში, მითუმეტეს, საკათალიკოსო საბჭო მორალურად თანამოაზრეა განსვენებულ კათოლიკოსის ტრაგიკულად და საიდუმლოებით მოცულ გარდაცვალებაში. 2. კათოლიკოსის ამ სახით გარდაცვალების გამო მისი კაბინეტის, ანუ ორგანოს საკათალიკოსო სახლის გადადგომის შემდეგ, შესდგეს საეპარქიო საბჭოებისაგან დასახელებულ პირთა შემადგენლობით დროებითი მმართველობა საქართველოს ეკლესიის ერთ-ერთ ეპარქიულ მღვდელმთავრის მოსაყდრეობით. 3. დროებითი მმართველობა განიხილავს შექმნილ ვითარებას კათოლიკოს კირიონ II-ის გარდაცვალების გამო. მანამდე კი, საჭიროა, გამოირკვეს, რა ატმოსფერო იყო შექმნილი კათოლიკოს კირიონ II-ის პიროვნების გარშემო. ამას მოითხოვს ჩვენგან მოქალაქობრივი მოვალეობების შეგნება განსვენებულის წინაშე. საამისოდ მდიდარ მასალას წარმოადგენს “ახალი სიტყვის” უკვე გამოქვეყნებული 7 ნომერი. გაისინჯოს ამ ორგანოს შესახებ საკათალიკოსო საბჭოში ქრისტეფორე კაპანაძის და დეკანოზ ნიკიტა თალაკვაძის მოხსენებები. გაისინჯოს საკათალიკოსო საბჭოს ჟურნალები №103, №109. განხილულ იქნას 144 საბრალდებო მუხლები, რომლებიც მის მოწინააღმდეგეებს ჩაუბარებიათ კათოლიკოს კირიონისათვის. 1918 წლის 23 მაისს, როგორც ეს გვამცნო საბჭოს წევრმა რაფიელ ივანიცკიმ, კათოლიკოს კირიონ II-ის დასაფლავების დღეს, გაზ. “საქართველოში” მოთავსებულ წერილში. განხილულ იქნას ეს განცხადება და მასზე განსვენებული კათოლიკოსის ჯერ არ ცნობილი პასუხი, რომელიც უკვე შედგენილი ყოფილა საეკლესიო კრებისათვის წარსადგენად. შეფასებულ იქნას რ. ივანიცკის წერილი, რამდენად ობიექტური და გულწრფელია იგი და შეესაბამება თუ არა ჭეშმარიტებას. ეს წერილი “ახალი სიტყვის” ცუღლუტური გამოხმაურებაა მის მონათესავე გაზ. “საქართველოში”. პროტესტი გამოეცხადოს რ. ივანიცკის ამ თავხედობისათვის. 4. დაუყოვნებლივ მოისპოს ჟურნალ “ახალი სიტყვის” გამოცემა, როგორც პასკვილანტურ-პროვოკაციული ორგანოსი. საეკლესიო კრების წინაშე პასუხისგებაში იქნენ მიცემული ამ ორგანოს სარედაქციო კოლეგიის რწმუნებული ქრისტეფორე ციცქიშვილი, დეკანოზი ანტონ თოთიბაძე, მღვდელი ილია შუბლაძე. ასეთი ბილწი და ასეთი საზიზღარი ორგანო არ ახსოვს კაცობრიობის ისტორიას, რომელიც გამოდიოდა კათოლიკოს კირიონისა და მისი მომხრეების მოსაშხამავად. ამ დროს კი საკათოლიკოსო საბჭოს ოფიციალური ორგანო “სვეტიცხოველი” უსახსრობის გამო შეაჩერეს. ჟურ. “ახალი სიტყვის” გარშემო შემოკრებილთ უნდა ეწოდოთ კათოლიკოს კირიონ II-ის მორალური მკვლელნი და განიდევნონ თბილისიდან. 5. განხილულ იქნას უმთავრესი საბედისწერო შემთხვევა, რომელმაც უცნაურად იმსხვერპლა კათოლიკოსი კირიონი. რამდენად მიზანშეწონილი აღმოჩნდა თბილელი მიტროპოლიტის კათედრის აღდგენა და ერთ ქალაქში კათოლიკოსის და მიტროპოლიტის მოთავსება? ამ მოკლე დროის დაკვირვებამ დაგვარწმუნა რომ, ვინც უნდა ყოფილიყო კათოლიკოს კირიონ II-ის ადგილზე, მას ისეთივე მარცხი მოუვიდოდა, როგორც მოუვიდა კირიონს ძლიერი თბილელი მიტროპოლიტის გვერდით. საეკლესიო დებულებით, კათოლიკოსი იყო სრულიად უმწეო და უუფლებო, ამიტომ სანამ კათოლიკოსის კანდიდატზე იბჭობდეთ, უნდა გაუქმდეს თბილელის კათედრა და აისახოს იგი კათოლიკოსის ტიტულში. უნდა ამოვირჩიოთ მთავარეპისკოპოსი მცხეთისა და მიტროპოლიტი თბილისისა და სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი. მას მიეცემა ერთი ქორეპისკოპოსი სრულ განკარგულებაში და მით დაცხრება უმთავრესი წყარო იმ ქიშპობისა, რომელშიც ამოაღჩვეს მხცოვანი კათოლიკოსი კირიონი. 6. საჭიროა შესწავლილ იქნას 1917 წლების დროებითი მმართველობის საქმეები, განსაკუთრებით ჟურნალები №18, 19, 44, აგრეთვე საკათოლიკოსო საბჭოს დროისა, აქ დაინახავს მომხდარი ტრაგედიის სურათს, ვისაც სურს იხილოს იგი.”33

დოკუმენტს ხელს აწერდა ქუთათელი მიტროპოლიტი ანტონი (გიორგაძე). 1918 წლის 18 სექტემბერს მიტროპოლიტი ანტონი მოულოდნელად გარდაიცვალა… იმთავითვე გავრცელდა ხმები, რომ იგი მოწამლეს, პათანატომიურმა გამოკვლევამ დაადასტურა ეს ვარაუდი. ამ ბოროტების ჩამდენი აღმოჩნდა მისი სიძე, გვარად რედიგერი, რომელმაც მეუფე ანტონს საჭმელში ვერცხლისწყალი შეურია… აშკარა იყო, ამ საქმის დამკვეთნი იგივე ხალხი იყო, ვინც მარტყოფის მონასტერში მოკლა უწმიდესი და უნეტარესი კირიონ II. მიტროპოლიტი ანტონი დაიკრძალა ქუთაისის საკათედრო ტაძარში, რომელიც 1924 წელს ბოლშევიკებმა დაანგრიეს. მიტროპოლიტ ანტონის საფლავი დაიკარგა. 1918 წლის 15 ოქტომბერს საკუთარი სახლის წინ უცნობმა მკვლელმა სიცოცხლეს გამოასალმა მღვდელი ტიმოთე ბაკურაძე, რომელიც თავის დროზე იყო კათოლიკოს-პატრიარქ კირიონ II-ის საარჩევნო ჯგუფის ხე38 ლმძღვანელი პროვინციებში… 1919 წლის 6 ივნისს არმაზის მონასტერში მოკლეს ბერმონაზვნები მირიანი (ბექაური) და გერმოგენი… იმავე წლის 23 ივნისს პოლიციამ დააპატიმრა მკვლელობის შემსრულებელნი – სოფელ ძეგვის მცხოვრებნი ბაგდასარ აღდაჯანოვი, ნიკო თუმანიანი, მიშა კვახაძე. დამკვეთთა ვინაობა კი უცნობი დარჩა. ამ სამწუხარო ამბებმა ათქმევინა ცნობილ ისტორიკოსს სარგის კაკაბაძეს შემდეგი სიტყვები: “საქართველოს ეკლესიის მაღალ სასულიერო წრეებში დამკვიდრდა ერთმანეთის გაუტანლობა და შურისძიება.”34

საინტერესოა, როგორ განვითარდა მოვლენები საქართველოს მართლმადიდებელ სამოციქულო ეკლესიაში.

1918 წლის 28 ნოემბერს გაიმართა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საკათოლიკოსო საბჭოს სხდომა, რომელსაც ესწრებოდნენ: თბილელი მიტროპოლიტი და კათოლიკოს-პატრიარქის მოსაყდრე ლეონიდე (ოქროპირიძე), ჭყონდიდელი მიტროპოლიტი ამბროსი (ხელაია), ქუთათელი მიტროპოლიტი ნაზარი (ლეჟავა), ალავერდელი ეპისკოპოსი პიროსი (ოქროპირიძე), დეკანოზები: ნიკიტა თალაკვაძე, კორნელი კეკელიძე, კალისტრატე ცინცაძე. საერონი: პ. ბარათაშვილი, გ. გვაზავა, პ. გოთუა, პ. ინგოროყვა, ქ. კაპანაძე, მ. მაჩაბელი. აზრთა სხვადასხვაობის მიუხედავად, საკათოლიკოსო საბჭომ გამოიტანა განჩინება: “1. დაუყოვნებლივ, რამდენადაც შეიძლება მოკლე დროში, არჩეულ იქნას კათოლიკოს-პატრიარქი, ვინაიდან ამას მოითხოვს როგორც საეკლესიო ინტერესები, ისე საქართველოს დღევანდელი პოლიტიკური ვითარება და მისი საერთაშორისო მდგომარეობა. 2. უარყოფილ იქნას აზრი კათოლიკოსის ასარჩევად საქართველოს საეკლესიო კრების მოწვევისა. 3. ვინაიდან კათოლიკოსი დაუყოვნებლივ უნდა იქნას არჩეული, საკათოლიკოსო საბჭოს კანონიერად მიაჩნია მიტროპოლიტ ლეონიდეს არჩევა კათოლიკოსად.”35 ამ გადაწყვეტილებას მოჰყვა ეპარქიებიდან მიტროპოლიტ ლეონიდეს მხარდასაჭერი წერილები. თუმცა, იყო განსხვავებული მოსაზრებებიც. საკათოლიკოსო საბჭოს დადგენილება გააპროტესტეს დეკანოზმა ნიკიტა თალაკვაძემ, მათე გორდეზიანმა, ქრისტეფორე კაპანაძემ, ზუგდიდიდან მღვდელმა ტროფიმე ხუნდაძემ… სასულიერო პირთა ნაწილმა მოითხოვა კათოლიკოს-პატრიარქის არჩევა გადაეტანათ მეორე საეკლესიო კრებაზე. ამასთან დაკავშირებით გავრცელდა წერილი “მეორე საეკლესიო კრების საყურადღებოდ,” რომელშიც ვკითხულობთ: “მეორე საეკლესიო კრებამ რომ კიდევ შეცდომები არ დაუშვას და სამუდამოდ არ დაიკრძალოს ჩვენი ეკლესია და სარწმუნოება, როგორც ეს მოხდა პირველ საეკლესიო კრებაზე და არასასურველმა პირებმა მოიყარეს თავი ჩვენს ნორჩ ეკლესიაში და მოიტანეს დიდი არასაპატიებელი ზიანი, რომლის მოსპობააცილება ამ მეორე საეკლესიო კრებას შეუძლიან და მით გამოიყვანს ეკლესიას სამშვიდობოს. ეს პირები არიან: ეგზარქოსის ნააგენტარი გათახსირებული დავით დავიდოვი, ნაჯაშუშარი და დღესაც ჯაშუში შუბლაძე, მარჯვენა ხელად წოდებული, იუდას როლის შემსრულებელი ცქიტიშვილი, ივანე რატიშვილი. მათ დასახასიათებლად სანიმუშოდ გაგახსენებთ იმ ამბებს, რაც მათ ჩაიდინეს ავტოკეფალიის გამოცხადების დღეებში და შემდეგ ვიდრე დღევანდლამდის. დღიდან ავტოკეფალიის გამოცხადებისა, ლეონიდმა დავიდოვ- დავითაშვილის დახმარებით და მეცადინეობით ნაწამებ-ნატანჯ კირიონს, რომლის სამშობლოში დაბრუნებას მოუთმენლად ელოდა ქართველი ერი, დიდი შეურაცხყოფა მიაყენეს დროებითი მმართველობის კრებაზედ. ეს იმისთვის, რომ მით გამოეწვიათ მღელვარება და დაეცათ ხალხში მისი პრესტიჟი, მოეხსნათ კათოლიკოსობაზე მისი კანდიდატურა. კირიონის კათოლიკოსად არჩევის შემდეგ მოაწყეს პარტია ზემოხსენებულ პირთაგან და მოსვენებას არ აძლევდნენ ისედაც ტანჯულ კირიონს. მათი თავხედობა-თავგასულობა იქამდის მივიდა, რომ 24 ოქტომბერს 1917 წ. დ. დავიდოვი შეუვარდა კირიონს მოსაკლავად, მაგრამ რადგან იქ კირიონის მხლებლები იყვნენ, ეს ვერ მოახერხა. მხოლოდ ლანძღვა-გინებით და აღშფოთებული გამობრუნებული შეიჭრა საკათოლიკოსო საბჭოს კანცელარიაში და იქ მყოფს საკათოლიკოსო საბჭოს წევრს ქრისტეფორე კაპანაძეს იმ ზომამდე სცემა, რომ ექიმის დახმარებით ძლივსღა მოაბრუნეს, მის მოწმენი შეიქმნენ მთელი საკათოლიკოსო სახლის მოსამსახურენი. აი, ამის ჩამდენი კაცი “გმირობისათვის” ლეონიდმა დაასაჩუქრა და თავისი სამწერლო კანცელარია ჩააბარა. 12 სექტემბერს, კათოლიკოსის არჩევის წინ, ლეონიდის დავალებით ბ. ბარათაშვილი გაგზავნილ იქნა დიაკონ-მედავითნეთა წარმომადგენლებთან, რომ ლეონიდის პრესტიჟი აემაღლებინათ და კირიონის საწინააღმდეგო აგიტაცია გაეწიათ; რომ კირიონი გაეშავებინათ და სთხოვდა, რომ კენჭები ლეონიდისათვის მიეცათ. კირიონის არჩევის შემდეგ ლეონიდმა გამოაცემინა თბილისში თავის დამქაშებს კირიონის სალანძღავად გაზეთი “ახალი სიტყვა” და ჩააბარა ცნობილის ვოსტორგოვის გაწვრთნილის ჯაშუშ შუბლაძეს, იუდა ციცქიშვილს და სხვებს, სადაც თვით ლეონიდიც სხვა და სხვა ფსევდონიმებით მხურვალე მონაწილეობას იღებდა. აქ ისინი არ ჰზოგავდნენ ძალასა და ენერგიას და კათოლიკოს კირიონს ლანძღავდნენ უშვერის სიტყვით. დასარწმუნებლად ამისა, გადაათვალიერეთ ყველა “ახალი სიტყვის” ნომრები და დარწმუნდებით, რომ არცერთი ნომერი არ გამოსულა, სადაც კირიონი არ იყო გალანძღული. იყო დრო, როდესაც ფული შემოაკლდათ გაზეთის გამოსაცემლად და 28 მაისს, 1918 წ. ლეონიდის თანდასწრებით მოხდა თბილისის ზოგიერთი სამღვდელოების კრება და, ლეონიდის თხოვნით, თბილისის ეკლესიებიდან ამ გაზეთს გაუჩინეს სუბსიდია, რომ არ შეჩერებულიყო გაზეთის გამოცემა და ლანძღვა-გინება კირიონისა. შუბლაძე ეს ის მღვდელია, რომელმაც ვოსტორგოვის დროს მას თხოვნით მიმართა: მე სამრევლო სკოლების მეთვალყურედ დამაყენეთ, ჯამაგირს მე მოვანდომებ ხშირად მაზრაში სიარულს მცხოვრებთა გაჩუმებისათვის და, მართლაც, როცა მიიღო ეს თანამდებობა, 1903 წელს, სამშობლო ენაზე სწავლა აუკრძალა ქართველებსა და ბერძნებს. ეს ის მღვდელია, რომელიც ვოსტორგოვის ორგანოში აქებდა რუსულ ენას, ამტკიცებდა, რომ ქართველი, როდესაც ქართულად წერს, ფიქრობს რუსულად და ისე სწერს, ამას შვრება არა ერთი, არამედ მომეტებული ნაწილი მწერლობისა. ნუთუ ამას ადგილი აქვს ჩვენში?

ივ. რატიევმა (რატიშვილი) ანჩისხატის ტაძარში, როდესაც კირიონი მწირველი იყო, თვით წირვის დროს კირიონს, მის ამომრჩევლებს და ნაკურთხებს უწოდა “კინტოები” და სხვა უცენზურო სახელები, ეს ყოველივე ერთმა მოძღვარმა ლეონიდის თავმჯდომარეობის დროს მოახსენა საკათალიკოზო საბჭოს და სთხოვდა, რომ ასეთის საქციელისთვის ი. რატიევი ჩამოეშორებინათ საეკლესიო საქმეებისგან, მაგრამ ლეონიდმა ეს არ ინება, რადგან ივ. რატიევი მისი აგენტი იყო. ლეონიდი კირიონის ნაკურთხს მოძღვრებსაც არ ასვენებდა და თუ შეიტყობდა, მათ მღვდელ მოქმედებას უკრძალავდა.

1918 წ. 27 მარტის ოქმიდან ჩანს, რომ რუსებმა ქართველებს გადასცეს სას. სემინარიის მთელი ქონება, ვინ გაფლანგა იგი? კრებამ უნდა გამოიკვლიოს.

ლეონიდმა საკათოლიკოზო და საეპარქიო სახლები გაწმინდა ოპოზიციონერებისაგან, იქ დარჩნენ მარტო მისი და დავიდოვის მოაზრენი; თუ ვინმე სხვა დარჩა, მათ არაფრის შეცვლა არ შეუძლიათ. გალობის საკითხიც ხომ პირად ინტერესს ანაცვალეს და სრულებით მოსპეს, სადაც კი მისი ჩანასახი სჩანდა.

დასასრულს ჩვენი მთავრობის საყურადღებოდ უნდა განვაცხადოთ, რომ მას, რომელსაც დღევანდელ რთულ მომენტში არ აქვს ფიზიკური საშუალება, გაეცნოს ამ ბრძოლას და ძიებას, რომელსაც ადგილი აქვს საეკლესიო ცხოვრების სფეროში, მივმართავთ თხოვნით, რათა მან ხელი არ შეუწყოს იმ საშინელს რეაქციონურ და მონარქისტულ ელემენტებს, რომლებიც სასტიკად გვებრძვიან ჩვენ.

მაშ, გაუმარჯოს იმ დეპუტატებს, რომელნიც გაგვიკაფავენ ჩვენს ეკლიან გზას, მოგვაშორებენ იმ ნაგავ ბრბოს, რომელსაც მოუკალათია ეკლესიის სათავეში თავისის თავით და პირად საქმეს ანაცვალეს მთელი სარწმუნოება. ვაშა, თქვენს ერთსულოვნებას, სულით და გულით გამოძახილს, რომელიც მოაშორებს ამ ბინძურ ჭორს და გამოიყვანს ჩვენს ეკლესიას სამშვიდობოს. გაუმარჯოს ახალს ეკლესიის თავს, ახალს მართვა-გამგეობას და მღვდელმორწმუნეთა შეერთება სიყვარულით მუშაობს.

მხოლოდ ეს იხსნის ჩვენს ეკლესიას ნგრევისაგან. “განახლების ჯგუფი.”36

ამ დაპირისპირებისა და ურთიერთბრალდების ვითარებაში 1919 წლის 23 თებერვალს მცხეთის სვეტიცხოვლის ათორმეტი მოციქულის სახ. საპატრიარქო ტაძარში შესრულდა მიტროპოლიტ ლეონიდეს სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქად კურთხევის ცერემონია. დავით დავიდოვ-დავითაშვილი გახდა საქართველოს საკათოლიკოსო საბჭოს საქმეთა მმართველი -მდივანი.

განსვენებული კათოლიკოს-პატრიარქის უწმიდესისა და უნეტარესი კირიონ II-ის საფლავზე დეკანოზმა ნიკიტა თალაკვაძემ და ქრისტეფორე კაპანაძემ ცნობილ ქვისმთლელ ნ. აღლაძეს დაამზადებინეს საფლავის ქვა ასეთი შინაარსის წარწერით: “სრულიად საქართველოს კათოლიკოზ-პატრიარქი უწმიდესი და უნეტარესი კირიონ მეორე, დაიბადა 1855 წლის 11 ან 14 იანვარს მამამთავრად არჩეულ იქმნა საეკლესიო კრების მიერ 1917 წლის 17 ენკენისთვეს. ღვთივ განისვენა 1918 წ. 26 ივნისს.” საფლავის ქვა დაიდგა 1919 წლის 10 ივნისს… მაინც რა მოხდა მარტყოფის მონასტერში, ვინ მოკლა დიდი საეკლესიო მოღვაწე უწმიდესი და უნეტარესი კირიონ II? განვიხილოთ ყველა ვერსია.

1. ოფიციალური დასკვნა კათოლიკოსის შესაძლო თვითმკვლელობის შესახებ, რომელიც მოსამართლე-გამომძიებელმა ი. კობიაშვილმა დადო, არ იყო ექსპერტიზის მონაცემებით გამყარებული. დეკანოზმა ნიკიტა თალაკვაძემ იმთავითვე უნდობლობა გამოუცხადა მოსამართლე კობიაშვილის დასკვნას. `ხმა დაუყარეს თავი მოიკლაო, 68 წლის მოხუცმა, რომელსაც დამბლის გამო (დამბლა დაეცა 1918 წლის დასაწყისში ამდენი ნერვიულობის და ცილისწამების გამო ს.ვ.) პირთან ჭიქა ვერ მიჰქონდა დასალევად, ასეთი ხელით მწოლარემ რევოლვერი დაირტყა და თავი მოიკლაო! რევოლვერი იქვე ეგდო ცხედართან, რევოლვერი დაკეტილი იყო. როგორ, თავი მოიკლა და რევოლვერი დაკეტა? გვერდზე დაიგდო?! ასეთი დასკვნა გამოიტანა “გამოძიებამ”… ამის გამო მქონდა პირადი შეტაკება შინაგან საქმეთა მინისტრ ნოე რამიშვილთან. 1918 წლის ივლისში, როდესაც ანჩისხატის ტაძარში მესვენა მარტყოფის მონასტერში უცნაურად ტყვიით განგმირული კათოლიკოზი კირიონი, დიდძალი ხალხის თანდასწრებით გადავიხადე პანაშვიდი, წარმოვთქვი მეტად აღგზნებული სიტყვა იმის თაობაზე, რომ მოწმე ვიყავი იმ არაადამიანური მეფისტოფელური დევნა-შევიწროებისა, რომელიც წილად ხვდა საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალურ უფლებებში აღდგენილ მის პირველ კათოლიკოზს.”37 საყურადღებოა ისიც, რომ ტყვიები, რომელნიც კათოლიკოს-პატრიარქ კირიონ II-ის სხეულიდან ამოიღეს, იმ რევოლვერისა არ იყო, რომელიც განსვენებულის გვერდით დაკეტილი ეგდო… აქედან შეიძლება ვიფიქროთ, რომ საქმე გვქონდა ორგანიზებულ დანაშაულთან, ხოლო დამკვეთებისა და შემსრულებლების ვინაობის გაურკვევლობისათვის დამნაშავეებმა გაავრცელეს ბინძური ჭორი, კათოლიკოსმა თავი მოიკლაო. ამ ჭორით ის მეორედ მოკლეს. ამ ვერსიას ავრცელებდნენ მისი ოპონენტები.

2. ცნობილი ქართველი მოღვაწე, მწერალი და გამომცემელი იოსებ იმედაშვილი პირადად იცნობდა კათოლიკოს კირიონს, მარტყოფში დატრიალებული ტრაგედიით გულშეძრული და გამომძიებელ კობიაშვილის დასკვნით აღშფოთებული შეხვდა მთავრობის თავმჯდომარეს ნოე ჟორდანიას და მიიღო მისგან უფლება შეეკრიბა და გასცნობოდა კათოლიკოს კირიონ II-ის მკვლელობის ყველა მასალას. ამის საფუძველზე დაასკვნა, რომ მკვლელობა იყო კარგად ორგანიზებული. “ხმა გავრცელდა ვითომ თვითონ მოიკლა თავიო, მაგრამ ეს აზრი სასწრაფოდ უარყოფილ იქნა, რადგან კირიონს სამუშაო წიგნები, მასალები და საწერი ქაღალდი წაეღო. შემდეგ მისი მკვლელობა დაბრალდა ტარასი არქიმანდრიტს, რომელიც კირიონის შინაკაცი იყო, მაგრამ იგი მოისყიდა დავით დავიდოვმა. ტარასის ბოლოს 500 თუმანი მისცეს, რომლითაც მან კავკავში ძროხები იყიდა და თბილისში ფერმა გაიჩინა. ამავე ტარასიმ მიითვისა კირიონის მიერ შეკრებილი ხალხური ლექსები, რომლებიც ბოლოს საქართველოს სახელმწიფო ლიტერატურულ მუზეუმს გადასცა როგორც თავისაგან შეკრებილი.” ერთ რამეში ნამდვილად უნდა დავეთანხმოთ იოსებ იმედაშვილს – არქიმანდრიტმა ტარასიმ ნამდვილად იცოდა კათოლიკოს კირიონის მკვლელების ვინაობა. მკვლელი კათოლიკოსის ოთახში ვერ შევიდოდა, თუ არ გაივლიდა იმ ოთახს, სადაც მას ეძინა, ამავე დროს გასათვალისწინებელია ბრაუნინგის ხმა, როგორ ვერ გაიგონა? იოსებ იმედაშვილი განაგრძობს: “კირიონის მოკვლის შემდეგ მოკლულ იქნა კირიონის ბერები მირიანი, გერმოგენი, ყოველივე ამას დაბეჯითებით მიაწერდნენ დავით დავიდოვს და დავით დავიდოვი საბჭოთა წყობილების დამყარების შემდეგ განაგებდა სიძველეთა საქმეს, თუ კომიტეტში მუშაობდა. იყო გადასახლებული… იქ პატიმრებმა მარჯვენა მოაჭრეს: `ეგ სულ ცოდვით მოუვიდაო” – იტყოდნენ ხოლმე.”38

უწმიდესისა და უნეტარესი კირიონ II-ის დავით დავიდოვისაგან მოკვლის ვერსიას მხარს უჭერდა ცნობილი ისტორიკოსი სარგის კაკაბაძე, რომელიც აღნიშნავდა: “მიტროპოლიტ ლეონიდეს მომხრემ მოკლა კათოლიკოსი კირიონი.”39 დეკანოზი ნიკიტა თალაკვაძე პირდაპირ ხელს ადებდა დავით დავიდოვ-დავითაშვილს, რომელსაც “ეგზარქოსების ჯაშუშს, გარყვნილ კაცს უწოდებდა, რომლისაც კათოლიკოს-პატრიარქ ლეონიდესაც ეშინოდა. ჩემთანაც ჰქონდა შეტაკება ამ დავიდოვს. დამხვდა ქუჩაში (დავით დავიდოვი ცხოვრობდა ანჩისხატის ქუჩის მოპირდაპირე სახლში, იქვე ანჩისხატის ეზოში ცხოვრობდა დეკანოზი ნიკიტა თალაკვაძე ს.ვ.). დამიწყო უშვერი სიტყვებით ლანძღვა-გინება და საცემრად იწია, გამოვარდნენ სახლიდან მისი ქალები და იმათ შეიყვანეს თავიანთი მამა სახლში და გადამარჩინეს სირცხვილს, როგორც კი მომიახლოვდებოდა, ჯოხი უნდა დამეკრა თავში… ამან იმსხვერპლა ჩვენი ეკლესიის განახლების საქმე.”40

სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის უწმიდესისა და უნეტარესი კირიონ II-ის მკვლელი დავით დავიდოვ-დავითაშვილი იყო, მაგრამ ამ საქმეში ზნეობრივ პასუხისმგებლობას ვერ გაექცევიან მისი ის ოპონენტები, რომელნიც შემოკრებილნი იყვნენ ჟურნალ “ახალი სიტყვის” გარშემო. ისინი უშვერი სიტყვებით ლანძღავდნენ კათოლიკოს-პატრიარქ კირიონს, ცდილობდნენ ქართული საზოგადოების დარწმუნებას იმაში, რომ კირიონი არ იყო პატრიარქობის ღირსი. სამწუხაროდ, მიტროპოლიტმა ლეონიდმა ვერ დაიკავა პრინციპული პოზიცია. ამან წარმოშვა ჭორები კირიონ კათოლიკოსის მკვლელობასთან მისი შესაძლო კავშირის შესახებ. სამწუხაროა, ფრიად სამწუხარო, საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის ახალი ერა, რაც ავტოკეფალიის აღდგენით დაიწყო, იმთავითვე ტრაგიკული და სისხლიანი ფურცლებით ჩაიწერა.

1921 წელს ბოლშევიკური საოკუპაციო რეჟიმი დამყარდა საქართველოში. ბოლშევიკები აგრესიული ათეიზმის მიმდევრები იყვნენ. მათი ბელადი ვ. ი. ლენინი წერდა: “მივდივარ იმ დასკვნამდე, რომ სწორედ ახლა უნდა მივცეთ ყველაზე გადამწყვეტი, დაუნდობელი ბრძოლა შავრაზმულ სასულიერო ფენას და ჩახშობილ იქნას მათი წინააღმდეგობა ისეთი სისასტიკით, რომ მათ ეს არ დაივიწყონ რამდენიმე ასეული წლის განმავლობაში.”41 დაიწყო ეკლესია-მონასტრების ადმინისტრაციული წესით დახურვა, სასულიერო პირების იძულებით განმოსვა, დაპატიმრება-დახვრეტები. შექმნილ ვითარებას ეხმიანება დეკანოზ ნიკიტა თალაკვაძის ჩანაწერი: “წითელ არმიას საქართველოდან გააქვს აუარებელი სიმდიდრე, არც ჩვენი “კომუნისტები” აკლებენ ხელს სამშობლოს ძარცვა-გლეჯას. 50 მილიარდი კონტრიბუცია დაადეს საქართველოს გადასახდელად. ხალხი სასოწარკვეთილებამდე მიიყვანეს – ზოგს 10 მილიონი, ზოგს 20 მილიონი შეაწერეს, ვინც ვერ იხდის, მიჰყავთ “ჩეკაში”, იჭერენ… თვითონ “კომუნისტები” კი, გუშინდელი მშივრები, კარგად ჩაცმულ-დახურულები, მშვენიერ სასახლეებში გამოჭიმულები, ყოველდღე – ღამე ლხინში ატარებენ დროს. ჩიტის რძეც არ აკლიათ მათ, ხალხი კი… შიმშილობს.”42 კათოლიკოს პატრიარქები (უწმიდესისა და უნეტარესი ამბროსისა და დავით V-ის გარდა) ყველანი უწმიდესისა და უნეტარესი კირიონ II-ის ოპონენტები იყვნენ. წამებული პატრიარქის სახელი თანდათან მიეცა დავიწყებას.

2002 წლის 16 სექტემბერს უწმიდესისა და უნეტარესის სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის, მცხეთა-თბილისის მთავარეპისკოპოსის ილია II-ის დავალებით საპატრიარქოში წმიდა სინოდის რამდენიმე წევრთან ერთად იხილებოდა მასალები წმინდანად შესარაცხი დიდი საეკლესიო მოღვაწის შესახებ. სხდომაზე ბრძანდებოდა მისი უწმიდესობა და უნეტარესობა ილია II, რომელმაც მომმართა, რა დოკუმენტური მასალა არსებობს, რომელიც აბათილებს მის უწმიდესობა კირიონ II-ზე გავრცელებულ დაუჯერებელ თვითმკვლელობის ვერსიასო. დავიწყე დრო-ჟამს გადარჩენილი მასალების მოხმობა… უწმიდესი და უნეტარესი ილია II წამოდგა, დაგვლოცა და მივხვდით, რომ გადაწყვეტილება მიღებული იყო. 2002 წლის 17 ოქტომბერს საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის წმიდა სინოდმა, რომელსაც თავმჯდომარეობდა მისი უწმიდესობა და უნეტარესობა ილია II, სრულიად საქართველოს კათოლიკოს პატრიარქი, გამოჩენილი საეკლესიო და ეროვნული მოღვაწე, მკვლევარი, საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენისათვის დევნილი, მოწამებრივად აღსრულებული კირიონ II შერაცხა წმინდანთა დასში და ეწოდა მღვდელმოწამე კირიონი. მისი ხსენების დღედ დაწესდა ძვ. სტ. 27 ივნისი (9 ივლისი). წმიდა მღვდელმოწამე კირიონი, XX საუკუნის დასაწყისის უდროოდ ჩამქრალი მოკაშკაშე ვარსკვლავი ჩვენი ეკლესიისა, დაუბრუნდა სრულიად საქართველოს.
შეთქმულება სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის უწმიდესი და უნეტარესი ამბროსის წინააღმდეგ
1921 წლის 25 თებერვალს კოჯორ-ტაბახმელას მიდამოებში ქართველი პატრიოტების სისხლიან გვამებზე გადმოაბიჯეს რუსეთის XI საოკუპაციო ჯარის ნაწილებმა და ქართველმა მოღალატე ბოლშევიკებმა. ადრიან დილით ისინი თბილისში შემოვიდნენ.

“თოვდა და თბილისს ებურა თალხი,
დუმდა სიონი და დუმდა ხალხი,
ძილ-ღვიძლად იყო ქალაქი ჩვენი,
საშინელებას კვლავ სჭედდა გრდემლი.
ისევ გოლგოთა, სისხლი და ცრემლი!
მშობელო დედავ, ისევ გაგყიდეს,
ისევ წამების ჯვარი აგკიდეს,
არ შეგიბრალეს, კვლავ არ დაგინდეს!
თოვდა და თბილისს ებურა თალხი,
დუმდა სიონი და დუმდა ხალხი,
დაცხრა კოჯორი და ტაბახმელა,
მხოლოდღა თოვლი ცვიოდა ნელა,
ეფინებოდა გმირების გვამებს –
განგმირულ მკერდებს, დალეწილ მკლავებს,
და უძრავ იყო თებერვლის ღამე.
თოვდა და თბილისს ებურა თალხი,
დუმდა სიონი და დუმდა ხალხი.
იმ გზით, სად წინათ ელავდნენ ხმლები,
სად საბას გმირთა დაიფშვნა ძვლები,
სად ქართლის დედის ცრემლით ნანამი,
მძიმედ დაეშვა ჩვენი ალამი,
სად გმირთა სისხლით ნაპოხიერი,
თოვლს დაეფარა კრწანისის ველი,
წითელი დროშით, მოღერილ ყელით,
თეთრ ცხენზე მჯდომი, ნაბიჯით ნელით
შემოდიოდა სიკვდილი ცელით!
“თოვდა… და თბილისს ებურა თალხი,
დუმდა სიონი და დუმდა ხალხი!”

ქართველმა პოეტმა კოლაუ ნადირაძემ ზუსტად აღწერა 1921 წლის 25 თებერვლის მძიმე დღე თბილისში. რუსეთის საოკუპაციო ხელისუფლებამ იმავე დღეს შექმნა ადგილობრივი მარიონეტული სახელისუფლებო ორგანო საქართველოს რევოლუციური კომიტეტი, “რევკომი”, რომელიც მოსკოვიდან მიღებულ დირექტივებს ქართულად ახმოვანებდა. დაიწყო ქართველი პატრიოტების დაპატიმრება, დახვრეტები. “რევკომმა” 1921 წლის 15 აპრილის დადგენილებით საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესია კანონგარეშე ორგანიზაციად გამოაცხადა. 24 თებერვალს თბილისიდან ქუთაისში გადასული სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი უწმიდესი და უნეტარესი ლეონიდე 15 აპრილს დაბრუნდა დედაქალაქში… პატრიარქი ნანახით შეძრწუნდა, გასაცოდავებული, დაბეჩავებული თანამემამულენი და გალაღებული უცხო ტომელნი, რომელიც ქალაქის, ქვეყნის “პატრონებად” ქცეულიყვნენ, თბილისში იყო სასოწარკვეთილება, შიმშილი, ქოლერის ეპიდემია, რომელმაც იმსხვერპლა ათასობით ადამიანი, მათ შორის მისი უწმიდესობა ლეონიდე… 1921 წლის 17 ივლისს პატრიარქი დაიკრძალა სიონის ეკლესიაში.

საოკუპაციო ხელისუფლებამ დაიწყო საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის წინააღმდეგ ბრძოლა, ადმინისტრაციული წესით ეკლესია-მონასტრების დახურვა, სასულიერო პირების მასობრივი დაპატიმრება, იძულებითი განმოსვა, საეკლესიო სიწმიდეთა დატაცება და განადგურება… შექმნილი ვითარება კარგად აქვს აღწერილი დეკანოზ ნიკიტა თალაკვაძეს: “თბილისი გაივსო რუსებითა და სომხებით… ქართველი ბოლშევიკები, ეს საცოდავები, ჯერაც ვერ გრძნობენ, თუ რა უმაგალითო ღალატში მიიღეს მონაწილეობა… დიდძალი ხალხი იხვრიტება ყოველ ღამობით, – ამბობენ მცოდნე პირები… ხალხი შიმშილობს, თვით “კომუნისტები” კი ცხოვრობენ დიდი განცხრომითა და სიუხვით… რუსებმა ერთხელ კიდევ გამოიჩინეს საზიზღარი ვერაგობა, წინათ “პროვოსლავია” – მართლმადიდებლობის ნიადაგზე გააცურეს საქართველო ყინულზე, ახლა კომუნიზმით უნდათ დაგვიმონონ… დღეს ჩვენს წინააღმდეგ შეერთდნენ ოსები, სომხები და რუსები და მოქმედებენ ბოლშევიზმ-კომუნიზმის სახით. ამ ოსებს საქართველოს რევკომი თბილისში დახმარებას აძლევს მათი მეურნეობის და ოჯახების აღსადგენად, რომელიც მენშევიკურმა მთავრობამ დაგინგრიათო… სომხეთთან საზღვარი ლამის არის ნავთლუღამდე მივიდეს. ალავერდის ქარხნები და თვით ახტალის მონასტერი დღეს სომხეთის საზღვრებში მოჰყვა. ზაქათალა გადაუციათ აზერბაიჯანისათვის… ქართველი ერი არასოდეს ყოფილა ასეთ საბედისწერო მდგომარეობაში.”43

ასეთი რთული პოლიტიკურ-ეკონომიკური ვითარების ფონზე შეუდგა მუშაობას გელათში 1921 წლის 1 სექტემბერს საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მესამე საეკლესიო კრება, რომელმაც მიიღო დადგენილება: “ეთხოვოს საერო ხელისუფლებას, ოფიციალურად აღიაროს საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის იურიდიული სტატუსი, ეს არამცთუ ეწინააღმდეგება დეკრეტის დებულებას სინდისის თავისუფლების შესახებ, არამედ უნდა ჩაითვალოს აუცილებელ სამართლიან პირობად ამ თავისუფლების დასაცავად. ხელისუფლების მიერ ამ სამართლიანი მოთხოვნის უარყოფა მაჩვენებელი იქნება იმისა, რომ მართლმადიდებელი ეკლესია გამოცხადებულია დევნილ სარწმუნოებად და ეს გარემოება ეცნობოს ყველა მორწმუნეს.”44 კრებამ დაგმო ხელისუფლების წარმომადგენელთა მხრიდან საეკლესიო სიწმიდეთა დატაცების ფაქტები. 5 სექტემბერს გაიმართა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის არჩევნები. კრების უმრავლესობამ მხარი დაუჭირა ცხუმ-აფხაზეთის მიტროპოლიტ ამბროსის კანდიდატურას და იგი არჩეულ იქნა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქად, მცხეთა-თბილისის მთავარეპისკოპოსად.

1921 წლის 14 ოქტომბერს, სვეტიცხოვლობის დღესასწაულზე, შესრულდა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის უწმიდესისა და უნეტარესი ამბროსის აღსაყდრება. პატრიარქმა ამბროსიმ მრავლისმეტყველი ისტორიული სიტყვით მიმართა სვეტიცხოველში შეკრებილ მრევლს: “დღევანდელი ჩვენი ერის მდგომარეობა იმას გვიმტკიცებს, რომ ხალხის ცხოვრებაში თითქოს ყველაფერი ცვალებადია, არ იცვლება მხოლოდ მისი სარწმუნოებრივი განცდა. ეროვნული იდეალების საუკეთესო დამცველი არის ჩვენი ეკლესია. ერის პოლიტიკური ცხოვრების შეცვლა არ მოასწავებს ეროვნული სარწმუნოების შეცვლას. ხალხი ერთმანეთს უკავშირებს ეკლესიას და სამშობლოს, ვინაიდან ის მთელი თავისი ისტორიის განმავლობაში იცავდა თავის სამშობლოს, მაგრამ ქრისტეს ჯვარსაც ხელიდან არ უშვებდა. ის სისხლს ღვრიდა სარწმუნოებისა და სამშობლოს დასაცავად. ეს თვისება მისი შესისხლხორცებია, გახდომია ჭეშმარიტებად და ცხოვრების აუცილებელ მოთხოვნებად. ახლაც ამნაირია ხალხის ფსიქოლოგია და როგორ გინდათ ამოგლიჯოთ ეს ხალხის გულიდამ? მრავალი საუკუნის განმავლობაში მისი ცხოვრების ღრმად ჩაყრილ საძირკველზე მას აუშენებია მკვიდრი შენობა თავისი ეროვნული ცხოვრებისა და შემეცნებისა და როგორ გნებავთ ახლა ის საძირკველი გამოუცვალოთ ამ დიდ შენობას და ჩაუყაროთ ახალი იმავე სიღმეში? საძირკვლის გამოცვლა არ შეარყევს თვით შენობას? მოსახერხებელია განა ამნაირი ცდა? თუ ეს მოსახერხებელია და საშიშროებაც არ არის, ვისთვის ან რისთვის არის ეს საჭირო? ასე იქცევიან ისინი, ვინც ხალხს ართმევენ სარწმუნოებას, უნდათ ეროვნულ შენობას გამოაცალონ ბურჯი. უსარგებლო და უნაყოფოა ამნაირი ცდა. ერთადერთი შედეგი ამისა შეიძლება მხოლოდ ის იქნეს, რომ დროებით შეაჩერებენ ხალხის ეროვნულ განვითარებას… მახსოვს, ჩემმა წინამორბედმა განსვენებულმა კათოლიკოსმა ლეონიდემ ამ ამბიონიდან კათოლიკოსობაზე აყვანის დღეს ბრძანა, რომ საქართველოს ეკლესია ოთხივე კუთხივ შავი ღრუბლებით არის მოცულიო… რა ხდება დღეს? ღვთის სახლი თითქმის ყველგან პატივაყრილია, დარბეული, დამცირებული და ყოველგვარად შევიწროებული. სამღვდელოება და მორწმუნენი განიცდიან დევნა-შეურაცხყოფას, ქრისტიანობა მრავალთ დაუსახავთ მოსასპობად, მოკლედ, დღეს ყველანი ამხედრებულან ჩვენი ეკლესიის წინააღმდეგ… საჭიროა შემოკრბეთ ეროვნული ეკლესიის გარშემო, პოლიტიკური მდგომარეობის ცვალებადობასთან ერთად ნუ იქნება ცვალებადი ჩვენი შეხედულება სარწმუნოებაზე. ვემსახუროთ თავისუფალ ეროვნულ ეკლესიას და ეს მოგვცემს ძალას შევანახვინოთ ჩვენს ხალხს ეროვნული სახე და თავისუფლება, ეროვნული ეკლესიის თავისუფლება გულისხმობს ეროვნულ თავისუფლებასაც.”45

პატრიარქმა დაასრულა თავისი სიტყვა, ჯვარი გარდასახა ხალხს და დაამატა – დღეს მე ავდივარ გოლგოთაზე. უწმიდესისა და უნეტარესი კათოლიკოს-პატრიარქის ეს სიტყვები წინასწარმეტყველური აღმოჩნდა. ერის სულიერმა წინამძღოლმა ზუსტად შეაფასა საქართველოში შექმნილი რთული პოლიტიკური ვითარება, ბოლშევიკური საოკუპაციო ხელისუფლების პოლიტიკა და ასეთ ვითარებაში საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქობა გოლგოთასთან გააიგივა. აი, რას სწერდა საქართველოს კპ (ბ) ცენტრალური კომიტეტის მდივანი მ. კახიანი მოსკოვს: “სამი თვის წინ დაწყებული ანტირელიგიური კამპანია მუშებისა და გლეხების ფართო მასებს მოედო. არ დარჩენილა სოფელი, სადაც სამღვდელოებასთან და მის აპარატთან, ეკლესიასთან ულმობელი ბრძოლის შესახებ ჩვენი ლოზუნგი მშრომელთა ფართო მასებს არ გაეგოთ როგორც ბრძოლის და საუკუნოვანი ჩაგვრა-მონობისაგან განთავისუფლების ლოზუნგი. აღუწერელი ენთუზიაზმით იწყებენ სარწმუნოებისა და სამღვდელოების წარსული კეთილდღეობის ამ უკანასკნელი ნაშთის-ეკლესიების დახურვას. ზოგიერთ სოფელში გლეხობა ისე იყო გაბრაზებული, რომ მზად იყვნენ ძირფესვიანად დაენგრიათ ეკლესიები… ბევრ სოფელში გლეხები ეკლესიებიდან ყრიდნენ ხატებს, ჯვრებს და იქვე დადგენილება გამოჰქონდათ მთელი ამ ნაგვის დაწვისა და ეკლესიის შენობების კულტურის ტაძრად გადაქცევის შესახებ.”46

ხელისუფლების ზეწოლას ბევრმა სასულიერო პირმა ვერ გაუძლო და თავი დაანება მღვდლობას. ასეთ ადამიანებს აწერინებდნენ საჯარო განცხადებებს და შემდეგ აქვეყნებდნენ ოფიციალურ ჟურნალ-გაზეთებში. ხელისუფლება პროვინციებში აქეზებდა ადგილობრივ კომუნისტებსა და კომკავშირლებს დაენგრიათ ეკლესიები, შეურაცხყოფა მიეყენებინათ სასულიერო პირებისათვის. საოკუპაციო ხელისუფლებამ, სადაც მოკალათებული იყვნენ ქართველი ერის მოღალატენი: ს. ორჯონიკიძე, ფ. მახარაძე, მ. კახიანი, ს. თოდრია, გ. ელისაბედაშვილი, მ. ორახელაშვილი, ა. ენუქიძე და სხვები, ქართველი ხალხის ეროვნული და სახელმწიფოებრივი ინტერესების საწინააღმდეგოდ მეზობელ ქვეყნებს გადასცეს საქართველოს ისტორიული ტერიტორიები – ტაო-კლარჯეთ-ლაზეთი – თურქეთს, ლორე-ტაშირის რაიონი – სომხეთს, საინგილო – აზერბაიჯანს, სოჭის რაიონი – რუსეთის ფედერაციას. საქართველოს დარჩენილ ტერიტორიაზე შექმნეს აფხაზეთისა და აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკები, შიდა ქართლში – სამხრეთ ოსე- თის ავტონომიური ოლქი. ი. სტალინის წინადადებით სამხრეთ კავკასიის ქვეყნები: საქართველო, სომხეთი, აზერბაიჯანი გააერთიანეს ამიერკავკასიის საბჭოთა სოციალისტურ-ფედერაციულ რესპუბლიკაში (პოლიტიკური ცენტრი თბილისი. ს.ვ.) და 1922 წლის დეკემბერში ის ძალით შეათრიეს ახალ, მოდერნიზებულ ბოლშევიკურ რუსულ იმპერიაში, რომელსაც საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირი უწოდეს. “კომუნიზმმა რუსეთში ჩაიცვა იმპერიალისტური ქურქი, მას სურს სოციალიზმ-კომუნიზმის მანტიის ქვეშ ძველი რუსეთის საზღვრები აღადგინოს. ასეთი სიცრუისა და სიყალბის ხანა არა მგონია, რომ კაცობრიობას ახსოვდეს. დაიწყო დიდი ზნეობრივი გათახსირება,”47 გულისტკივილით წერდა დეკანოზი ნიკიტა თალაკვაძე.

რა უნდა ექნა საქართველოს მართლმადიდებელ სამოციქულო ეკლესიას, შეგუებოდა იმას, როგორ ანადგურებდნენ ბოლშევიკები ქართულ ინტელიგენციას, სულიერებას და ეროვნულ ღირებულებებს? უწმიდესმა და უნეტარესმა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქმა ამბროსიმ მიიღო გადაწყვეტილება ემხილებინა ბოლშევიკური საოკუპაციო ხელისუფლების ანტიეროვნული ქმედებები. მან 1922 წლის აპრილში გენუის საერთაშორისო კონფერენციის მონაწილეებს საგანგებო მემორანდუმი გაუგზავნა და მოუწოდა მსოფლიოს დიდ სახელმწიფოებს დახმარებოდნენ საქართველოს, არ დაეტოვებინათ მარტოდმარტო რუსეთის ბოლშევიკური იმპერიის პირისპირ. “ოკუპანტები, მართალია, ლამობენ შინ და გარეთ ყველანი დაარწმუნონ, რომ მათ გაათავისუფლეს და გააბედნიერეს ქართველები, მაგრამ რამდენად ბედნიერად გრძნობს თავს ქართველი ერი, ეს ყველაზე უკეთ ვუწყი მე, მისმა სულიერმა მოძღვარმა, რომლის ხელშია ამ ერის გულიდან გამომავალი იდუმალი ძაფები და რომელსაც უშუალოდ ესმის მისი კვნესა და ვაება.”48

გენუის საერთაშორისო კონფერენციაზე საბჭოთა რუსეთის საგარეო საქმეთა მინისტრი ჩიჩერინი რთულ მდგომარეობაში აღმოჩნდა. იგი შეეცადა თავისი დელეგაციის წევრის ბუდუ მდივნის მეშვეობით გაეფანტა კათოლიკოს-პატრიარქ ამბროსის მიერ წამოყენებული ბრალდებები, მაგრამ არ გამოუვიდა. განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც კონფერენციაზე საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დევნილი მთავრობის თავმჯდომარემ ნოე ჟორდანიამ განაცხადა: “მე მივიღე დეპეშა, რომელიც მაცნობებს, რომ საბჭოთა რუსეთის საოკუპაციო ჯარები აწარმოებენ საომარ მოქმედებებს საქართველოს პროვინციებში: სვანეთს, ლეჩხუმსა და რაჭაში. ამ დროს მე-9 არმია იგზავნება ქუთაისიდან იმ მხარეში, რომელმაც 1921 წლის მიწურულში გარეკა ბოლშევიკები და აღადგინა დემოკრატიული წეს-წყობილება. დასავლეთ საქართველოს დიდ ნაწილში სისხლი იღვრება, ქვეყნის სხვა ნაწილებში მდგომარეობა უფრო და უფრო მწვავდება, მოსალოდნელია უსაშინლესი კატასტროფა.”49 ევროპის ქვეყნებმა დაგმეს საბჭოთა რუსეთის ქმედებანი, მოუწოდეს მას, გაეყვანა საოკუპაციო ჯარები საქართველოდან, მაგრამ პრაგმატული მოსაზრებების გამო (მსოფლიო ეკონომიკური კრიზისის ფონზე რუსეთის მდიდარ ბუნებრივ რესურსებზე უარი ვერ თქვეს. ს.ვ.) მხოლოდ მკაცრი განცხადებებით შემოიფარგლნენ. ბოლშევიკური რუსეთისათვის ამ განცხადებებს არავითარი მნიშვნელობა არ ჰქონდა. სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი უწმიდესი და უნეტარესი ამბროსი მოურიდებლად ამხელდა ბოლშევიკურ-საოკუპაციო ხელისუფლებას, მის სისასტიკეს, ანტიეროვნულ, ანტიქრისტიანულ პოლიტიკას. ჯერ კიდევ 1921 წლის 18 სექტემბერს, პატრიარქად არჩევიდან 13 დღის შემდეგ, ალექსანდრე ნეველის სახელობის ტაძარში (რუსთაველის გამზირზე) გადაიხადა 1921 წლის თებერვალში ბოლშევიკურ საოკუპაციო ჯარებთან დაღუპული გმირების სულის მოსახსენებელი პანაშვიდი და აღნიშნა: “ერთგულნი მამულიშვილნი იცავდნენ თავის სამშობლოს და არავის შეუძლია, არავის აქვს უფლება, სთქვას, რომ ისინი, ვის ხსენებასაც დღეს ვასრულებთ, არ ყოფილიყვნენ განმსჭვალულნი მამულის სიყვარულით, მისთვის არ დაეღვარათ სისხლი… დაე, მათი ხსენება იყოს საუკუნო ქართველი მამულიშვილების გულში, რომ ამით მათში ინერგებოდეს ის სულისკვეთება, რომელმაც მომავალშიაც არაერთხელ უნდა იხსნას ჩვენი სამშობლო, შეანახვინოს მას თავისუფლება და სარწმუნოება.”50

ბოლშევიკურმა საოკუპაციო ხელისუფლებამ მიიღო გადაწყვეტილება კათოლიკოს-პატრიარქ ამბროსის საგანგებო კომისიაში – “ჩეკაში” დაკითხვაზე წაყვანის შესახებ. 1922 წლის 13 ივნისს პატრიარქი წაიყვანეს დაკითხვაზე რომელსაც “ჩეკას” თავმჯდომარე კოტე ცინცაძე აწარმოებდა. “ჩეკას” აინტერესებდა, პატრიარქის გარდა ვინ იღებდა მონაწილეობას გენუის კონფერენციაზე გაგზავნილი მემორანდუმის შედგენაში, “ვინ ამოგირჩიათ თქვენ საქართველოს ოპეკუნად?” პატრიარქმა ამბროსიმ მტკიცედ უპასუხა: “ამომირჩია გელათში მოწვეულმა საეკლესიო კრებამ, მორწმუნე ქართველებისაგან შემოკრებილმა, მე მოსილი ვარ იურიდიული და ზნეობრივი უფლებებით, როგორც მამამთავარი აღვიმაღლო ხმა, როდესაც ისეთი ვითარება იქმნება, რომელშიც შეუძლებელი ხდება ერის რელიგიურ-ზნეობრივი აზრის შენარჩუნება, როდესაც ერს ერთმევა საშუალება თავისუფალი მოქალაქეობისა.”51 “ჩეკას” ბრალდებით, სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ ამბროსის ჩადენილი ჰქონდა შემდეგი დანაშაული: “პროვოკაცია, კონტრრევოლუციონერობა, მთავრობის გაბრიაბრუება”. ბოლშევიკურ პრესაში დაიწყო საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის კათოლიკოს-პატრიარქის, საკათოლიკოსო საბჭოს წევრების, სასულიერო პირების დაუფარავი ლანძღვა-გინება: “ანაფორიანი ჭორიკანები” “ბნელეთის მოციქულები”, “შავი ყვავ-ყორნები”, ანაფორიანი ინტრიგანები”, “უწმიდესი კონტრრევოლუცია.” 1922 წლის 7 ივლისს ფილიპე მახარაძემ გამოაქვეყნა სადირექტივო წერილი: “პატრიარქ ამბროსის მღვდელმთავრული ჭორიკანობა”, რომელშიც უწმიდესი ამბროსი მენშევიკების მიერ დაქირავებულ ლაქიად გამოიყვანა. 1922 წლის 17 ნოემბერს ხელისუფლების დადგენილებით პატრიარქი გამოასახლეს საპატრიარქო რეზიდენციიდან, წაიღეს საპატრიარქო სასახლის ავეჯი, ქონება, პატრიარქი კი შინაპატიმრობაში აიყვანეს. “მე ახლა განვიცდი შინაპატიმრობას და როგორც პატიმარი, შეუძლიათ წამიყვანონ იქ, სადაც საჭიროთ დაინახავენ, მაგრამ, როცა ერთმევა ბინა საკათოლიკოსოს, ეს ეკლესიის ცენტრალურ დაწესებულებათა გაუქმებას უდრის. ამით პერიფერიებიდან დაწყებული საქართველოს ეკლესიის ნგრევა დამთავრდება ეკლესიის ცენტრალური მთავარი სასიცოცხლო ნერვის გადაჭრით, რაც თუმცა რასაკვირველია, ეკლესიას და სარწმუნოებას არ მოსპობს, რამდენადმე მაინც შეაფერხებს მისი ცხოვრების ნორმალურ მიმდინარეობას.”52

შინაგან საქმეთა მინისტრმა პატრიარქ ამბროსის წერილი გადაუგზავნა საქართველოს კომპარტიის ცენტრალური კომიტეტის მდივანს მ. კახიანს, რომელმაც ასეთი შინაარსის რეზოლუცია დაადო წერილს: “უარი ეთქვას, საერთოდ კი ვფიქრობ, რომ შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატმა სრულებით არ უნდა მიიღოს განცხადებანი ისეთ პირთაგან, როგორც არის კათოლიკოსი ამბროსი.”53 1924 წლის 13 იანვარს, მოსკოვის მითითებით, საქართველოს საგანგებო კომისიამ – “ჩეკამ” მიიღო გადაწყვეტილება სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის უწმიდესისა და უნეტარესი ამბროსისა და საკათოლიკოსო საბჭოს ანტისაბჭოურად განწყობილი წევრების დაპატიმრების შესახებ. როდესაც “ჩეკას” თანამშრომლები პატრიარქთან მივიდნენ, უწმიდესმა და უნეტარესმა ამბროსიმ ითხოვა 10 წუთი. მოამზადა და ხელი მოაწერა ასეთი შინაარსის დადგენილებას: “1923 წლის 13 იანვრიდან შეიქმნას საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის დროებითი მმართველობა. დროებითი მმართველობის თავმჯდომარედ (კათოლიკოს-პატრიარქის მოვალეობის შემსრულებლად) დაინიშნოს ურბნელი ეპისკოპოსი ქრისტეფორე (ციცქიშვილი).” პატრიარქი ამბროსი და საკათოლიკოსო საბჭოს წევრები დააპატიმრეს…

ბოლშევიკურმა ადგილობრივმა ხელისუფლებამ 1922 წელს მოსკოვიდან მიიღო ვ. მოლოტოვის საიდუმლო დირექტივა: “უნდა შეანჯღრიოთ ხუცესები. დაუპირისპირეთ ერთმანეთს ზედა და ქვედა ფენების სამღვდელოება.”54 საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიას ხალხში დიდი ავტორიტეტი ჰქონდა, ამიტომ აუცილებელი გახდა მისი შიგნიდან რღვევა. ხელისუფლებამ ეკლესიის წიაღში ზოგიერთი სასულიერო პირისა და მღვდელმთავრის სახით მონახა დასაყრდენი, რომელთაც მისცა შეღავათები, შეპირდა ხელშეუხებლობასა და მატერიალურ კეთილდღეობას იმ პირობით, თუ ისინი გაემიჯნებოდნენ სრულიად საქართველოს კათოლიკოსპატრიარქს უწმიდესსა და უნეტარეს ამბროსის და საკათოლიკოსო საბჭოს იმ წევრთა პოზიციას, რომელნიც უპირისპირდებოდნენ ანტიეროვნულ, ათეისტურ საოკუპაციო ხელისუფლებას. საოკუპაციო ხელისუფლებამ უწმიდეს ამბროსის და საკათოლიკოსო საბჭოს დაპატიმრებულ წევრებს რეაქციული სამღვდელოების იარლიყი მიაწება, ხოლო საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის დროებითი მმართველობის წევრებს ეპისკოპოს ქრისტეფორე ციცქიშვილს მეთაურობით პროგრესული სამღვდელოება უწოდა, რომელმაც სწორად გაიგო საბჭოთა ხელისუფლების სიკეთე და უპირატესობა ყველა სხვა წინამორბედ ხელისუფლებასთან შედარებით. ხელისუფლების საამებლად საქართველოს ეკლესიის დროებითმა მმართველობამ ასეთი შინაარსის განცხადება გაავრცელა: “ვაღიარებთ საბჭოთა ხელისუფლებას, რომელიც წარმატებით ხელმძღვანელობს ქართველი ერის კულტურულ-ეკონომიკურ და ეროვნულ აღორძინებას.”55 იმ დროს, როდესაც სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ამბროსი და საკათოლიკოსო საბჭოს წევრები დაპატიმრებული იყვნენ, დანგრეულ-გაძარცული იყო ასობით ეკლესია-მონასტერი, დახვრეტილი ქართველი პატრიოტები, დევნილი ქართული არისტროკრატია, ინტელიგენცია, რამდენად ზნეობრივი იყო ასეთი განცხადების გაკეთება?! ან ღმერთის მაინც როგორ არ შეეშინდათ, როდესაც მთავრობის დავალებით შექმნეს ე.წ. “განახლებისა და რეფორმების ჯგუფი საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიაში”, დაბეჭდეს ასეთი შინაარსის განცხადება: “ჩვენ მოვუწოდებთ ყველა მორწმუნეთ მხარი დაუჭირონ საბჭოთა ხელისუფლებას, სრულიად საქართველოს კათოლიკოსპატრიარქის ამბროსის გამოსვლას ვაცხადებთ შემცდარად და საჭიროდ მიგვაჩნია იგი გადაყენებულ იქნას კათოლიკოს-პატრიარქის თანამდებობიდან.”56

ხელისუფლებას სურდა კათოლიკოს-პატრიარქის გადადგომა და მისი როგორც რიგითი მღვდელმთავრის გასამართლება, რომ ნაკლები რეზონანსი ჰქონოდა ამას. ხელისუფლების სურვილი გასაგები იყო, მაგრამ… მეტეხის ციხეში კათოლიკოს-პატრიარქი ამბროსი ინახულეს ეპისკოპოსმა დავით კაჭახიძემ და მღვდელმა პლატონ ცქიტიშვილმა. მოკითხვისა და შექმნილი ვითარების გამო გულისტკივილის გამოთქმის ნაცვლად პატრიარქს ასეთი შინაარსის წერილი მიართვეს: “საქართველოს ეკლესიის დღევანდელი მდგომარეობა მძიმეა, პატრიარქი, მიტროპოლიტი, არქიმანდრიტი და ზოგიერთი დეკანოზი დაპატიმრებულნი არიან, ეპარქიების მართვაგამგეობა შეჩერებულია, ტაძრები, გამონაკლისის გარდა, დაკეტილია. ყოველივე ეს ეკლესიასა და ხელისუფლებას შორის მომხდარი კონფლიქტის შედეგია, რაც გამოიწვია თქვენ მიერ გადადგმულმა ნაბიჯმა. ამიტომ გთხოვთ, უარყოთ მემორანდუმი, რომლის შინაარსიც მთავრობის დღევანდელ სახელმწიფოებრივ მოქმედებას არ შეესაბამება და არ შესწიროთ მას ეკლესიის კეთილდღეობა.”57

მისმა უწმიდესობამ ამბროსიმ ყურადღებით მოუსმინა მათ და მტკიცედ განაცხადა, რომ არ უარყოფდა მემორანდუმში გამოთქმულ ბრალდებებს და არც გადადგებოდა თავისი ნებით. “თუ საჭიროა ჩვენი ეკლესიისათვის, მე იძულებით უნდა ვიქნე გადაყენებული.”58 გაწბილებული და განაწყენებული წამოვიდნენ მეტეხის ციხიდან მეუფე დავითი და მღვდელი პლატონ ცქიტიშვილი. ამის შემდეგ საოკუპაციო ხელისუფლებამ მიიღო გადაწყვეტილება სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ ამბროსისა და საკათოლიკოსო საბჭოს წევრების გასამართლების შესახებ. 1924 წლის 10-19 მარტს თბილისში, ნაძალადევის მუშათა თეატრში (ამჟამად იმ ადგილზეა კინოთეატრი `საქართველო) მიმდინარეობდა ღია სასამართლო პროცესი. უწმიდესსა და უნეტარეს კათოლიკოსპატრიარქ ამბროსისა და საკათოლიკოსო საბჭოს დაპატიმრებულ წევრებს ქართველი ხალხის ეროვნულ ინტერესების ღალატში ბრალს სდებდნენ საზოგადოებრივი ბრალმდებლები ამხანაგები: ვ. ოქოიანი, გ. ორზუმელიანი, დ. გუმბრიევი, გ. ვარლამიანი. ამავე დროს: “მთავარი სახელოსნოს მუშები მოითხოვდნენ, რათა შავი ყორნები კონტრრევოლუციისა დასჯილი იქნან უმაღლესი სასჯელით და ის მენშევიკ-სოციალისტები, რომლებიც მათ იცავენ, მოთავსებულ იქნან საბრალდებო სკამზე.”59 უბრალო ხალხის ზომბირებისათვის ბოლშევიკურ გაზეთებში ასეთი შინაარსის წერილები იბეჭდებოდა: “მაშინ, როცა საბჭოთა კავშირი შიმშილის კლანჭებში გამომწყვდეული სულს ღაფავდა, სამღვდელოება ქვებითა და კეტებით უძალიანდებოდა საბჭოთა ხელისუფლების წარმომადგენლებს, რომელთაც დავალებული ჰქონდათ ეკლესიებში თავმოყრილი საგანძურის გამოტანა. სამღვდელოებას არ სურდა, რომ ტყუილუბრალოდ ეკლესიებში დაყრილი ოქრო-ვერცხლის მაგივრად მშიერი ხალხისათვის პური ეყიდათ.”60 ამ ტყუილუბრალოდ დაყრილ ოქრო-ვერცხლში ისინი გულისხმობდნენ ხატებს, ჯვრებს, ბარძიმ-ფეშხუმებს… ხელისუფლებისგან ბრალდებულ სასულიერო პირებს დასცინოდნენ: სილიბისტრო თოდრია, გიგო ხეჩუაშვილი, შაქრო ნავთლუღელი.

“ესე არიან სულის მამანი”.
ბრალდებულების სკამზე მსხდომელნი,
მოღალატეთაგან პასუხს მოითხოვს
დღეს ბრალმდებელი ხალხი მშობელი”.

სასამართლო სხდომების დროს სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ ამბროსის, საკათოლიკოსო საბჭოს წევრებს დაქირავებული, ეგზალტირებული ახალგაზრდები (ძირითადად კომკავშირელნი) ესროდნენ კვერცხებს, ყვიროდნენ: “ძირს კონტრრევოლუცია”, “ძირს ბნელეთის მოციქულები”. პატრიარქს თავი ღირსეულად ეჭირა, მან სასამართლოზე წარმოთქვა სიტყვა, რომლითაც სიცოცხლეშივე უკვდავება დაიმსახურა. “ისტორია გვიმტკიცებს, რომ დევნილობა უძლურია მოსპოს სარწმუნოება… რომელიც არის ხალხის სულიერი მოთხოვნილება. დევნილობა ამ მოთხოვნილებებს კიდევ უფრო აძლიერებს, ის ღრმავდება, იკუმშება და გუბდება. მერე ამოხეთქავს გაძლიერებულის ძალით… თუ მე ვიცავდი ჩვენი ერის თავისუფლებას, ამის უფლებას მაძლევდა ჩვენი სარწმუნოებრივი მოძღვრება… თუ ხელისუფლება აღიარებს ერთა თვითგამორკვევას, გაფართოებულს პოლიტიკურად გამოყოფამდის, მაშინ ვერ გამიგია, რისთვის უნდა ჩამომერთვას დანაშაულად ეკლესიისა და ერის თავისუფლების დაცვა, დიდმპყრობელობის დასაგმობად ხმის ამოღება… მე შევასრულე ჩემი მოვალეობა და როგორის თვალით შეხედავს უზენაესი სასამართლო ჩემგან ეროვნული ინტერესების დაცვის საქმეს, ამის დაგვანახებს ის განაჩენი, რომელიც გამოტანილ იქნება… ყოველ შემთხვევაში, როგორც ჩვენ წინაპრებს ტკბილად მიაჩნდათ სამშობლოსა და სარწმუნოებისათვის ტანჯვის მიღება, აგრეთვე ჩემთვის ტკბილი იქნება ის სასჯელი, რომელსაც მომისჯის უზენაესი სასამართლო მშობელი ეკლესიისა და ერის თავისუფლების დაცვის მიზნით ხმის ამოღებისათვის. ეს იქნება დაგვირგვინება იმ ჯვრისა, რომელიც ჩემგან ნატვირთია და ვატარებ ჩემი ცხოვრების თითქმის 37 წლის განმავლობაში. ჩემგან ეროვნული ინტერესების დასაცავად ამოღებული ხმა და მსჯავრი, რომელსაც მომისჯის სასამართლო, მონახავენ თავის ადგილს ყოველი ქართველის გულში, იმ ქართველისა, რომელსაც ჯერ კიდევ არ დაუკარგავს სარწმუნოება და სამშობლოს სიყვარული. ამითაც ბედნიერად ჩავთვლი ჩემს თავს, როგორც მორწმუნე ვიტყვი, იყოს ნება ღვთისა და მოგმართავთ ქრისტეს სიტყვებით: “ასულნო იერუსალიმისანო, ნუ სტირით ჩემზედა, არამედ თავთა თქვენთა სტიროდეთ და შვილთა თქუენთა.”61

როგორც ირკვევა, თბილისიდან 1924 წლის 13 მარტს საქართველოს კპ (ბ) ცენტრალური კომიტეტის მდივანს ბ. ლომინაძეს დეპეშა გაუგზავნია მოსკოვში, რომელშიც ითხოვდა კათოლიკოსპატრიარქ ამბროსისა და საკათოლიკოსო საბჭოს წევრების დახვრეტის ნებართვას, მაგრამ “რკპ(ბ) ცკ პოლიტბიურომ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის სასამართლო პროცესთან დაკავშირებით მიიღო შემდეგი ვერდიქტი: “პატრიარქ ამბროსისა და საქართველოს სხვა სასულიერო წევრების მიმართ სასჯელის უმაღლესი ზომის გამოყენება მიზანშეწონილი არ არის, უპირველეს ყოვლისა, საერთაშორისო ვითარების გათვალისწინებით. გთავაზობთ: 1. სასჯელის გამოტანისას შემოიფარგლეთ 10 წლით თავისუფლების აღკვეთით, 2. ყველა არსებული მასალა კათოლიკოს ამბროსის და სხვა სასულიერო პირების კონტრევოლუციური საქმიანობის შესახებ გამოიყენეთ სპეციალურად ორგანიზებულ კამპანიის დროს პრესაში, რადიოში, განსაკუთრებით სოფლად.”62

ბოლშევიკურმა სასამართლომ 1924 წლის 19 მარტს, საღამოს 20 საათზე გამოიტანა სამარცხვინო განაჩენი: კათოლიკოს-პატრიარქ ამბროსის დაპატიმრება 7 წლით, 9 თვით და 23 დღით სასტიკი იზოლაციით და მთელი ქონების ჩამორთმევით. სხვადასხვა ვადით დაპატიმრებული იქნენ საკათოლიკოსო საბჭოს ბრალდებული წევრები, მაგრამ საოკუპაციო ხელისუფლებას ეს არ აკმაყოფილებდა. მან ვერ გატეხა მისი უწმიდესობა ამბროსი. ახლა ის უფრო საშიში ხდებოდა ხელისუფლებისათვის, ამიტომ შიდა საეკლესიო დაპირისპირების პროვოცირებით სასურველი იყო მისი კათოლიკოს-პატრიარქობიდან გადაყენება და მისი შეცვლა საოკუპაციო ხელისუფლების პოლიტიკისადმი ლოიალურად განწყობილი პიროვნებით. საქართველოს მართლმადიდებელ სამოციქულო ეკლესიაში “განახლებისა და რეფორმების” აუცილებლობაზე მოსაუბრე სასულიერო პირები მჭიდროდ იყვნენ დაკავშირებული საერო ხელისუფლების წარმომადგენლებთან და ხშირად მათთან ერთად მსჯელობდნენ რა სახის რეფორმები უნდა განხორციელებულიყო ეკლესიაში. ქუთათელი ეპისკოპოსი დავითი აცხადებდა: “დრო არის განახლება შეტანილ იქნას ჩვენს საეკლესიო ცხოვრებაში თანახმად თანამედროვე კულტურის, სახელმწიფოებრივი წეს-წყობილებისა.”63 მაინც რას ითვალისწინებდა ეს “განახლება და რეფორმა”? ეს კარგად ჩანდა მათ მიერ შემუშავებულ “საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის სარეფორმო პროექტში.” პროექტის თანახმად, უქმდებოდა კათოლიკოს-პატრიარქის თანამდებობა და საკათალიკოსო საბჭო. საქართველოს ეკლესია იშლებოდა ქართლკახეთის, იმერეთ-გურია-სამეგრელოს, აფხაზეთისა და სამურზაყანოს დამოუკიდებელ ეპარქიებად, რომელთაც თავიანთი მმართველი მღვდელმთავრები ეყოლებოდა. იცვლებოდა მრავალსაუკუნოვანი მართლმადიდებლური დოგმები, უნდა გადაკეთებულიყო ეკლესიები, მოეშალათ საკურთხეველი და მის ნაცვლად გაეკეთებინათ მოაჯირები, მაცხოვრის ხატის გარდა სხვა ხატები აღარ იქნებოდა ეკლესიაში, ტაძარში იკრძალებოდა საცეცხლურისა და საკმეველის გამოყენება, საეკლესიო ზარების დარეკვა, უნდა გამარტივებულიყო ღვთისმსახურება, წირვის დროს არ იყო სავალდებულო სამოციქულოს წაკითხვა. შვიდი საიდუმლოდან სავალდებულო არ იყო სინანული და ზეთის კურთხევა. ჰიგიენური მოსაზრების გამო ზიარების დროს სავალდებულო არ იყო ბარძიმიდან ზიარება. საეკლესიო წიგნები უნდა თარგმნილიყო თანამედროვე ქართულ ენაზე. სასულიერო პირებისათვის არ იყო სავალდებულო ანაფორის ტარება, კატეგორიულად იკრძალებოდა ბერ-მონაზვნობა. სამღვდელმთავრო კანდიდატი შეიძლება ყოფილიყო ცოლიანი ან ქვრივი. შესაძლებლად იყო მიჩნეული დაქვრივებული სასულიერო პირის მეორედ დაქორწინება. უქმდებოდა მარხვა, მცირდებოდა საეკლესიო დღესასწაულების რაოდენობა. აუცილებლად იყო მიჩნეული საეკლესიო დღესასწაულების ახალი სტილით აღნიშვნა, მრავალსაუკუნოვანი საგალობლების გათანამედროვება. “ეკლესიებში უნდა დაიდგას სკამები, გალობა უნდა გარდაიქმნას მორწმუნეთა ესთეტიკური გემოვნების შესაბამისად, სამღვდელოების გათანაბრება ცოლიანობისა და მოქალაქეობრივი უფლების საკითხში მორწმუნე ერისკაცებთან.” ეს რეფორმები მათი აზრით: “ეკლესიის საქმიანობას გამოაცოცხლებდა და დააყენებდა პროგრესის გზაზე.” დაუფარავად შეიძლება ითქვას, რომ ამ რეფორმების განხორციელებით დასრულდებოდა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ათასხუთასწლოვანი ისტორია. საქართველოს ეკლესია გადაიქცეოდა ბოლშევიკური ხელისუფლების იმ ექსპერიმენტების ნაწილად, რომელსაც ისინი ახორციელებდნენ ინდუსტრიალიზაცია- კოლექტივიზაცია-კულტურული რევოლუციის სახით. “განახლებისა და რეფორმების” ჯგუფი იყო რუსეთში იმხნად ფართოდ რეკლამირებული “ცოცხალი ეკლესიის” ქართული ვარიანტი, რომელსაც საერთო არაფერი ექნებოდა მართლმადიდებელ ქრისტიანობასთან, იმ სარწმუნოებასთან, რომლის შენარჩუნებისათვის ჯვარცმული იყო ჩვენი ხალხი საუკუნეთა განმავლობაში. ხელისუფლება მიესალმა ე.წ. “განახლებისა და რეფორმების” პროექტს 1923 წელს გაზ. “მუშა და გლეხში” დაბეჭდილ წერილში: “ჩვენ ვფიქრობთ… ეს რეფორმა მოკლე ხანში უფრო და უფრო რადიკალურ გამოძახილს პოვებს სამღვდელოების დაბალ ფენებში, ყოველგვარი ახალი პროგრესული ნაბიჯის გადადგმა, როგორც დადებითი მოვლენა, კიდევ უფრო დააფიქრებს მათ, ვისაც ეკლესია სწამს, ამ ეკლესიის საფუძველის შესახებ დაფიქრება კი ყველაზე უფრო შეუწყობს ხელს იმას, რისკენაც ჩვენ მივისწრაფით ეკლესიის საკითხში – მის სრულ მოსპობას.”

ამ განცხადების შემდეგ ნუთუ მართლა სჯეროდათ ე.წ. “რეფორმატორებს”, რომ ისინი თავიანთი ქმედებით საქართველოს სამოციქულო ეკლესიის გადარჩენისათვის იბრძოდნენ. საპატიმროში მყოფი სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ამბროსი და საკათოლიკოსო საბჭოს დაპატიმრებული წევრები ხალხს უყვარდა, მათ ჩუმ თანადგომას უცხადებდა, სამაგიეროდ ზიზღსა და სიძულვილს გამოხატავდა ამ ამჩატებულ რევოლუციონერ- რეფორმატორების მიმართ.

საერო ხელისუფლება საერთაშორისო ვითარების გათვალისწინებით იძულებული გახდა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ამბროსი და საკათოლიკოსო საბჭოს დაპატიმრებული წევრები გაენთავისუფლებინა. ეს მოხდა 1925 წლის 10 მარტს. პატრიარქი მეტეხიდან სიონის საპატრიარქო ტაძარში მივიდა. ატყდა ზარების რეკვა, მთელ თბილისს მოედო სასიხარულო ინფორმაცია, შიშიანობის მიუხედავად, ხალხი მიაწყდა ტაძარს, რათა გამოეხატათ თავიანთი მხარდაჭერა წამებული მამამთავრის მიმართ. უწმიდესმა და უნეტარესმა მოილოცა სიონის სიწმიდენი და მიმართა ხალხს: “როდესაც კათოლიკოსობაზე არჩევის შემდეგ ამ ამბიონზე ავდიოდი, განვაცხადე, რომ მე ავდივარ გოლგოთაზე, რომ მე მიტვირთავს დიდი ჯვარი, რომლის სიმძიმის ქვეშ შესაძლებელია დავეცე თუ თქვენი, მორწმუნეების დახმარება არ მექნება – მეთქი. ეს წინასწარმეტყველება გამოდგა, ეს იყო დამყარებული გამოცდილებაზე, ახალი ავტოკეფალია აღდგენილი ჩვენი ეკლესიის სამი თუ ოთხი წლის ისტორიაზე. მე ვარ საქართველოს ეკლესიის მესამე საჭეთმპყრობელი. რაც მოუვიდათ კირიონს და ლეონიდეს ყველამ იცის, რაც მომივიდა მე, ეს უკვე ცხადად ყველამ დაინახა. თუ კირიონს და ლეონიდეს სახელს უტეხდნენ სიტყვით თუ წერით. ეს მეც განვიცადე, თუ მათ გადაყენებას ცდილობდნენ, მეც არ დამკლებია ეს მოწყალება. მე უფრო მედგრად მომეთხოვა გადადგომა. რა იყო ამის მიზეზი? ჩვენი შეუგნებლობა, ჩვენი უდისციპლინობა. ჩვენ არ გვესმოდა, რომ ეკლესიის თავის სახელის გატეხვა, არის ამავე დროს სახელის გატეხა ეკლესიისა, სახელის გატეხა თვით იმ მორწმუნეთა, იმ ერის, რომელმაც აირჩია უვარგისი თავი და საჭეთმპყრობელი. იმ ქვეყნებში, სადაც მორწმუნე ხალხი მომწიფებულია საზოგადო ეკლესიური მოღვაწეობისათვის, სხვანაირად იქცევიან, ირჩევენ ხშირად ხანშიშესულებს, მოხუცებულებს, რომელნიც მოკლებულნი არიან მუშაობის უნარს, მაგრამ მისი სახელით და მის მაგივრად აკეთებენ ეკლესიურ საქმეებს. როგორ სარგებლობენ ჩვენი მტრები ჩვენი უდისციპლინობით და შეუგნებლობით, ამის მაგალითი ბევრია.”64

ამ ქადაგებიდან კარგად ჩანს, რომ მისი უწმიდესობა და უნეტარესობა ამბროსი ვერ გატეხეს, ვერ დააშინეს. პატრიარქი ენერგიულად შეუდგა ხელოვნურად არეული ეკლესიური საქმეების მოწესრიგებას, გააუქმა საქართველოს ეკლესიის დროებითი მმართველობა, 1925-1926 წლებში მღვდელმთავრებად აკურთხა: კალისტრატე ცინცაძე – მანგლელად, სტეფანე კარბელაშვილი – ბოდბელად, პავლე ჯაფარიძე – წილკნელად, მიხეილ ფხალაძე – ალავერდელად, ალექსი გერსამია – ცაგერელად, ვარლაამი მახარაძე – მარგველად. ხელისუფლება მიხვდა თავის შეცდომას, რომ კათოლიკოს-პატრიარქ ამბროსის ვადაზე ადრე განთავისუფლების გამო მათ ეკლესიის შიგნიდან აფეთქების მზაკვრული გეგმა ეშლებოდათ და ახალი დირექტივა მისცეს ე.წ. “რეფორმატორებს”, არ დამორჩილებოდნენ კათოლიკოს-პატრიარქ ამბროსის და მის საკათოლიკოსო საბჭოს მიერ მიღებულ გადაწყვეტილებებს. როდესაც უწმიდესმა და უნეტარესმა ამბროსიმ მიიღო გადაწყვეტილება ეპისკოპოს დავითის (კაჭახიძე) ქუთაისიდან მაწყვერელად გადაყვანის შესახებ, განრისხებულმა დავითმა საკათოლიკოსო საბჭოს ასეთი შინაარსის წერილით მიმართა: “ვკადნიერდები და მოვახსენებ საკათოლიკოსო საბჭოს, რომ ჩემს ცხოვრებაში და ჩემს სამსახურში არაა ისეთი რამ, რომ შეიძლებოდეს ჩემი დათხოვნა ან გადაყვანა დაურღვევლად სამართლიანობისა, წესიერებისა. მე ხელუხლებლად უნდა ვიქნე ქუთაისში.”65 მიუხედავად ამისა, 1926 წლის 9 ნოემბერს საკათოლიკოსო საბჭოს გადაწყვეტილებით ეპისკოპოსი დავითი გადაყვანილ იქნა მაწყვერელის კათედრაზე. ამ განჩინებით განრისხებულმა დავითმა საკათოლიკოსო საბჭოს მისწერა: “გთხოვთ ერთი თვით შეაჩეროთ განჩინება ჩემი ქუთაისიდან გადაყვანის შესახებ საქმის საფუძვლიან გარჩევამდე… მე სხვა მღვდელმთავარს ქუთაისში ვერ შემოვუშვებ, სანამ მე არ ვიქნები დაკმაყოფილებული. მე თითქმის ოცი წლის მღვდელმთავარი თავს არავის გავამასხარავებინებ… მე აქედან არსად არ წავალ ჯერ ერთი, როგორც უდანაშაულო, მეორეც, მე სხვა ეპარქიების ჰაერს ვერ ვიტან. ქუთაისიდან ჩემი ადგილი, როგორც უხუცესი მღვდელმთავრისა, არის თბილელი მიტროპოლიტობა.”66

კი მაგრამ, რომ აღარ არსებობდა თბილელის კათედრა, ან სად იყო იერარქიული მორჩილება? ეპისკოპოს დავითს როგორც “განახლებისა და რეფორმის” ერთ-ერთ ინიციატორს, ხელისუფლების მხარდაჭერის იმედი ჰქონდა. მან 1926 წლის 8 დეკემბერს საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ ამბროსის და საკათოლიკოსო საბჭოს დაუმორჩილებლობა გამოუცხადა. ბოლშევიკურ ხელისუფლებას საქართველოს სამოციქულო ეკლესიაში ინსპირირებული დაპირისპირებით სურდა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ ამბროსის გადაყენება და ხელისუფლებისგან არამართული საკათოლიკოსო საბჭოს დათხოვნისა. მან მისცა გადამწყვეტი მოქმედების დირექტივა ე.წ. “პროგრესულად მოაზროვნე სამღვდელოებას.” შედეგმაც არ დააყოვნა. 1926 წლის 15 დეკემბერს საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ეპარქიებში დაიგზავნა ქუთათელი ეპისკოპოსის დავითის (კაჭახიძე) შემდეგი შეტყობინება: “სრულიად საქართველოს საკათოლიკოსო საბჭოს მოქმედება არ შეეფერება არც საეკლესიო კანონებს და არც თანამედროვე მდგომარეობას. საქართველოს საკათოლიკოსო საბჭოს ვადა გაუვიდა 1924 წლის სექტემბერში. დადგენილი იყო 1925 წლის შემოდგომაზე საკათოლიკოსო საბჭოს მიერ მოწვეულ იყო საეკლესიო კრება. დანიშნული იყო კრების დღე 1926 წლის 23 მაისი. მაგრამ ჩვენთვის გაუგებარი მიზეზების გამო კრება გადაიდო განუსაზღვრელი დროისათვის. ამისათვის მე, როგორც უხუცესი მღვდელმთავარი საქართველოს ეკლესიისა, მოგმართავთ თქვენ, მობრძანდეთ ქუთაისში ა/წლის 24 დეკემბერს საქართველოს ეკლესიის წარმომადგენელთა ყრილობაზე დღევანდელი საეკლესიო საქმეებისა და გამგეობის საკითხთა რეორგანიზაცისათვის.”67

1926 წლის 26-27 დეკემბერს მეამბოხეებმა ქუთაისში სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის უწმიდესისა და უნეტარესი ამბროსის, საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საკათოლიკოსო საბჭოს გვერდის ავლით მოიწვიეს საეკლესიო კრება, რომელსაც სხვადასხვა ეპარქიებიდან ესწრებოდა 77 დელეგატი. მღვდელმთავრებიდან თვითნებურად გამიტროპოლიტებულნი: ქრისტეფორე (ციცქიშვილი), დავითი (კაჭახიძე), ეპისკოპოსები: იოანე (მარღიშვილი), სიმეონი (ჭელიძე), ნესტორი (ყუბანეიშვილი). კრების დასაწყისში ეპისკოპოსმა დავითმა ასეთი განცხადება გააკეთა: “დღევანდელი მძიმე მდგომარეობა, ეკლესიის დევნა ხელისუფლებისგან იმით არის განპირობებული, რომ დღევანდელი კათოლიკოსი (იგულისხმება ამბროსი ს.ვ.) და საკათოლიკოსო საბჭო არ ემორჩილება და არ ენდობა საერო მთავრობას, ჩამოვაგდოთ ისინი და ეკლესიის მდგომარეობა გამოსწორდებაო.”68

ქუთაისის საეკლესიო კრებამ იმსჯელა: 1 საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის დროებითი მმართველობის დაარსებაზე, 2. საქართველოს მორწმუნე მრევლისათვის მიმართვის ტექსტზე, 3. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საკათოლიკოსო საბჭოს შემადგენლობის გადაყენებაზე, 4. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის IV საეკლესიო კრების მოწვევის დროის განსაზღვრაზე და მიიღო გადაწყვეტილებანი: 1. დაარსდა საქართველოს ეკლესიის დროებითი მმართველობა მიტროპოლიტ ქრისტეფორეს თავმჯდომარეობით, 2. გადაყენებულად გამოცხადდა საკათოლიკოსო საბჭოს შემადგენლობა, 3. დაევალა დროებით მმართველობას ჩაიბაროს საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საკათოლიკოსო საბჭოს ყველა საბუთი, თანხა, ინვენტარი, კანცელარიის ბეჭედი. 4. ყველა ის სასულიერო პირი, ვინც არ დაემორჩილება დროებით მმართველობას დათხოვნილად ჩაითვლებიან. ქუთაისის საეკლესიო კრების მონაწილეებმა თავიანთი მოქმედება საქართველოს ეკლესიის წინაშე არსებული პრობლემების გადაჭრის აუცილებლობით ახსნეს. `ჩვენი მიზანია, – წერდნენ ისინი, – საქართველოს ეკლესიის ერთიანობის, სიმშვიდის და სიმტკიცის შენარჩუნება.” ამავე დროს ისინი გამოხატავდნენ პატივისცემას კათოლიკოს-პატრიარქ ამბროსის მიმართ?! ამ “პატივისმცემლების” უტიფრობას, უზნეობას და ურცხვობას მართლაც არ ჰქონდა საზღვარი.

სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქმა უწმიდესმა და უნეტარესმა ამბროსიმ თბილისში 28 დეკემბერს საკათოლიკოსო საბჭოს ასეთი დადგენილება მიაღებინა, ვინაიდან “ამნაირი კრება (ქუთაისში ჩატარებული ს.ვ.) არ არის გათვალისწინებული საქართველოს ეკლესიის დებულებით, ქუთაისში ჩატარებული კრება გამოცხადდეს უკანონოდ.”69

ხელისუფლებამ საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის დროებითი მმართველობა შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატის მეშვეობით გაატარა რეგისტრაციაში როგორც საქართველოს ეკლესიის ერთადერთი კანონიერი ორგანო. 1927 წლის 4 იანვარს შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატის ბრძანებით სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქს უწმიდესსა და უნეტარეს ამბროსის ჩამოართვეს საკათოლიკოსო და საეპარქიო კანცელარია, კათოლიკოს-პატრიარქის ბეჭედი. უწმიდესი და უნეტარესი ამბროსი შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარს აცნობებდა: “ვიდრე მე ვარ სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი, საკათოლიკოსო საბჭოს კანცელარია იმყოფება ჩემს განკარგულებაში და არავის გადაეცემა”, მაგრამ კანცელარია, ბეჭედი, ფინანსები მაინც წაიღეს და გადასცეს დროებით მმართველობას. შემდეგ… მოვუსმინოთ იმხანად მიტროპოლიტ კალისტრატეს: “1927 წლის 22 მარტს საქ. ეკლესიის დროებითი მმართველობის წევრები შევიდნენ უწმიდეს ამბროსისთან და გამოუცხადეს რომ იგი განთავისუფლებული იყო საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საჭეთმპყრობელობიდან… ამის გამოცხადების მეორე დღეს 23 მარტს უწმიდესმა ამბროსიმ დაკარგა მეტყველების უნარი, 27 მარტს გონება, 29 მარტს დილის 3 საათზე იგი გარდაიცვალა.”70

1927 წლის 3 აპრილს უწმიდესი და უნეტარესი ამბროსი დაიკრძალა სიონის საპატრიარქო ტაძარში… დასრულდა მისი ამქვეყნიური გოლგოთა. თითქმის 70 წელი უწმიდესისა და უნეტარესი ამბროსის სახელი გაიგივებული იყო საბჭოთა საქართველოს დაუძინებელი მტრის, რეაქციონერ-ანტისაბჭოელის სახელთან… 1995 წლის 18 სექტემბერს სვეტიცხოვლის საპატრიარქო ტაძარში ჩატარებულმა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის გაფართოებულმა კრებამ, რომელსაც თავმჯდომარეობდა უწმიდესი და უნეტარესი სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ილია II, სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ამბროსი წმინდანთა დასში შერაცხა ამბროსი აღმსარებლის სახელით. უწმიდესი ამბროსის გოლგოთა დასრულდა ამაღლებით…

 

——————————————————————————–
დამოწმებული ლიტერატურა
1. ჟურნ. “საღვთისმეტყველო კრებული”. 1981 წ. №5. გვ. 123.
2. სერგო ვარდოსანიძე “უწმიდესი და უნეტარესი სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი კირიონ II. ” თბ. 1994 წ. გვ. 16.
3. საქ. ცენტრალური სახელმწიფო საისტორიო არქივი. ფ. №1458. საქ. 153. ფურც.1.
4. ჟურნ. “საღვთისმეტყველო კრებული”. 1981 წ. №5. გვ. 107.
5. სერგო ვარდოსანიძე იქვე “უწმიდესი და უნეტარესი სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი კირიონ II. ” თბ. 1994 წ. გვ. 5.
6. მოსე ჯანაშვილი “მისი უწმიდესობა კირიონ II. სრულიად საქართველოს კათოლიკოსი”. თბ. 1917 წ. გვ. 3.
7. სერგო ვარდოსანიძე “ქართული ეროვნული ცნობიერების პრობლემები” თბ. 2004 წ. გვ. 67.
8. სერგო ვარდოსანიძე. იქვე… გვ. 28.
9. გაზ. “ჩვენი ქვეყანა”. 1917 წ. №130.
10. ჟურნ. “ახალი სიტყვა” 1918 წ. №1.
11. ჟურნ. “ახალი სიტყვა” 1918 წ. №3. გვ. 7.
12. ჟურნ. “ახალი სიტყვა” 1918 წ. №1. გვ. 3-4.
13. საქართველოს საპატრიარქოს არქივი. კათოლიკოს-პატრიარქ ქრისტეფორე III-ის ფ. №508. გვ. 3.
14. ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი. ვასილ კარბელაშვილის ფ. №267. გვ. 27.
15. ჟურნ. “ახალი სიტყვა” 1918 წ. №7. გვ. 6.
16. ჟურნ. “ახალი სიტყვა” 1918 წ. №7.
17. ს. ვარდოსანიძე “ქართული ეროვნული ცნობიერების პრობლემები” თბ. 2004 წ. გვ. 198.
18. საქართველოს საპატრიარქო არქივი. კათოლიკოს-პატრიარქ კირიონ II-ის ფ. №5. საქმე. 6491.
19. სერგო ვარდოსანიძე “საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესია 1917-1957 წ.წ.” თბ. 2001 წ. გვ. 206.
20. სერგო ვარდოსანიძე. იქვე… გვ. 209.
21. გ. ლეონიძის სახ. ლიტერატურული მუზეუმის ფონდი. № 207838.
22. საქართველოს საპატრიარქო არქივი “კათოლიკოს-პატრიარქ კირიონ II-ის საქმე. №6491.
23. საქართველოს საპატრიარქო არქივი. “კათოლიკოს-პატრიარქ კირიონ II-ის საქმე №442.
24. სერგო ვარდოსანიძე “კირიონ II სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი (1917-1918 წწ) თბ. 1994 წ. გვ. 25-28.
25. საქართველოს საპატრიარქო არქივი. “კათოლიკოს-პატრიარქ კირიონ II-ის ფ.” საქ. 159. ფურც. 1.
26. გაზ. “საქართველო” 1918 წ. 23 ივლისი.
27. სარგის კაკაბაძე “ქართველი ხალხის ისტორია” 1783-1921 წ.წ. თბილისი 1997 წ. გვ. 248.
28. სერგო ვარდოსანიძე “ქართული ეროვნული ცნობიერების პრობლემები”. თბ. 2004 წ. გვ. 38.
29. საქართველოს საპატრიარქოს არქივი. `მიტროპოლიტ ლეონიდეს ფ. №442.
30. იქვე,… გვ. 3.
31. საქ. ცენტრალური საისტორიო არქივი ფ. 2100, საქმე 11. გვ. 1-3.
32. გ. ლეონიძის სახ. ლიტერატურის მუზეუმი. დეკანოზ ნიკიტა თალაკვაძის მოგონებები. გვ. 222.
33. ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი. ვასილ კარბელაშვილის ფ. №31. რვ. 872. გვ. 51-52.
34. სარგის კაკაბაძე “ქართველი ხალხის ისტორია” 1783-1921 წ.წ. თბ. 1997 წ. გვ. 248.
35. საქართველოს საპატრიარქო არქივი “კათოლიკოს-პატრიარქ ლეონიდეს ფ. №6468. გვ. 128.
36. ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი, ფონდი “სხვადასხვა” საქმე. №324.
37. სერგო ვარდოსანიძე “კირიონ II სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი (1917-1918 წ.წ.)” თბ. 1994 წ. გვ. 25.
38. გაზ. “კომუნისტი” 1990 წ. 2 სექტემბერი.
39. სარგის კაკაბაძე “ქართველი ხალხის ისტორია 1783-1921 წ.წ.” თბ. 1997 წ. გვ. 248.
40. გ. ლეონიძის სახ. ლიტერატურის მუზეუმი. დეკანოზ ნიკიტა თალაკვაძის მემუარები ნაკვ. III. ფურც. 2.
41. ალ. დაუშვილი, მაია ჯაფარიძე, მაყვალა ნათმელაძე კობა წენგუაშვილი “საქართველოში ტოტალიტარული რეჟიმის დამკვიდრებისა და გამტკიცების თავისებურებანი XX ს. 20-30- იან წლებში”. თბილისი 2008 წ. გვ. 123.
42. ლეონიძის სახ. ლიტერატურის მუზეუმი. დეკანოზ ნიკიტა თალაკვაძის მემუარები. ნაკვ. IV. გვ. 28.
43. გ. ლეონიძის სახ. ლიტერატურის მუზეუმი, დეკანოზ ნიკიტა თალაკვაძის მემუარები, ნაკვ. V. გვ. 1-11.
44. ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი. ვასილ კარბელაშვილის ფ. №21. გვ. 65.
45. ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი. `კათოლიკოს-პატრიარქ ამბროსი ხელაიას ფ. №53~.
46. მ. ნათმელაძე, ალ. დაუშვილი, მ. ჯაფარიძე, კ. წენგუაშვილი. “საქართველოს ტოტალიტარული რეჟიმის დამკვიდრებისა და განმტკიცების თავისებურებანი XX ს. 20-იანი წლებში.” თბ. 2008 წ. გვ. 125.
47. გ. ლეონიძის სახ. ლიტერატურის მუზეუმი. დეკანოზ ნიკიტა თალაკვაძის მოგონებები. ნაკვ. IV. გვ. 89.
48. სერგო ვარდოსანიძე “სრულიად საქართველოს კათოლიკოსპატრიარქი უწმიდესი და უნეტარესი ამბროსი”. თბ. 2008. გვ. 83.
49. გიორგი ცხოვრებაძე “ქართული პოლიტიკური ემიგრაცია და საქართველოს დამოუკიდებლობის საკითხები 1921-1924 წ.წ.”. თბ. 1996 წ. გვ. 71.
50. სერგო ვარდოსანიძე “სრულიად საქართველოს კათოლიკოსპატრიარქი უწმიდესი და უნეტარესი ამბროსი”. თბილისი. 2008 წ. გვ. 86-87.
51. სერგო ვარდოსანიძე. იქვე… გვ. 101.
52. სერგო ვარდოსანიძე. იქვე… გვ. 107.
53. სერგო ვარდოსანიძე. იქვე… გვ. 107.
54. მაყვალა ნათმელაძე, ალექსანდრე დაუშვილი, მაია ჯაფარიძე, კობა წენგუაშვილი… გვ. 127.
55. სერგო ვარდოსანიძე “სრულიად საქართველოს კათოლიკოსპატრიარქი უწმიდესი და უნეტარესი ამბროსი”. თბ. 2008. გვ. 127.
56. სერგო ვარდოსანიძე იქვე… გვ. 129.
57. სერგო ვარდოსანიძე იქვე… გვ. 130.
58. სერგო ვარდოსანიძე იქვე… გვ. 130.
59. სერგო ვარდოსანიძე იქვე… გვ. 111.
60. სერგო ვარდოსანიძე იქვე… გვ. 112.
61. სერგო ვარდოსანიძე იქვე… გვ. 114.
62. მაყვალა ნათმელაძე, ალექსანდრე დაუშვილი, მაია ჯაფარიძე, კობა წენგუაშვილი… გვ. 131.
63. სერგო ვარდოსანიძე, სრულიად საქართველოს კათოლიკოსპატრიარქი უწმიდესი და უნეტარესი ამბროსი. თბ. 2008 წ. იქვე… გვ. 128.
64. საქართველოს საპატრიარქო არქივი. კათოლიკოს-პატრიარქი ამბროსის ფ. №539.
65. სერგო ვარდოსანიძე “სრულიად საქართველოს კათოლიკოსპატრიარქი უწმიდესი და უნეტარესი ქრისტეფორე III”. თბ. 2008 წ. გვ. 135.
66. სერგო ვარდოსანიძე იქვე… გვ. 136.
67. ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი. კ. ცინცაძის ფ. №102. გვ. 219.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: